بختیارنامه
بختیارنامه. عنوان یکی از قصههای معروف فارسی که کهنترین تحریر متن منثور آن را به شمسالدین محمد دقایقی مروزی (اواخر سدة 6 و اوایل سدة 7 ق/ 11 و 12 م) نسبت میدهند حاوی یک مقدمه، 10 باب (قصّه) و یک خاتمه است.
داستان شرح زندگی بختیار پسر آزاد بخت شاه سیستان است که در میان دزدان بزرگ شد. سپس به دربار راه یافت و به شاه که پدرش بود و او را نمیشناخت، چنان نزدیک شد که حسودان، شاه را به قتل او برانگیختند، اما فرخ سوار، پیشوای دزدان پرده از راز زندگی بختیار برداشت تا شاه و ملکه پسر خود را باز شناسند.
جز داستان اصلی بختیار، قهرمانان 9 قصة دیگر بختیارنامه هر یک ماجرایی شبیه بختیار دارند و مانند داستانهای هزارو یک شب* تودرتو و به هم مرتبطاند.1 شباهت میان قصة «ده وزیر» بختیارنامه و «هفتوزیر» سندبادنامه چنان زیاد است که برخی آن را تقلید از هفت وزیر دانستهاند.2
همة قصهها متضمن پند و اندرز در تأیید فضایل ورد رذایل اخلاقی است. 3 ذبیحا... صفا براساس نامها و نوع تمثیلات منقول در بختیارنامه که در ترجمههای عربی و گاه تحریرهای فارسی این قصه بازمانده است، احتمال میدهد که تحریرهای بختیارنامه از یکی از متون کهن پیش از اسلام سرچشمه گرفته و در زمرة داستانهایی مانند سندبادنامه و کلیله و دمنه باشد که در دورة تکوینی حیات ادب عربی در سدههای اول هجری از پهلوی به عربی ترجمه شدهاند.4
از بختیارنامه چند تحریر منظوم و منثور به فارسی و عربی در دست است.
مآخذ:
1- اته، هرمان، تاریخ ادبیات فارسی، ترجمة رضازاده شفق، تهران: 1337 ش، 223.
2- بختیارنامه (راحهالارواح فی سرورالمفراح)، تحریر محمد دقایقی مروزی، به کوشش ذبیحالله صفا، تهران: 1345 ش، 71 به بعد، 119 به بعد.، 137 به بعد؛ نولدکه، تئودور، مقدمه بر بختیارنامه، ترجمة مقدمه کیکاوس جهانداری (نک: محمد روشن)، تهران، 1367 ش، 23.
3- افشار، ایرج، «ترجمة فارسی بختیارنامه»، جهان نو، تهران، 1330 ش، س 6، شمر 12، 246.
4- صفا، ذبیحالله، «مقدمه بر بختیارنامه» در حماسه سرایی در ایران، تهران: 1352، 6.
تلخیص از: بختیارنامه، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1381 ش، ج 11، 486- 487.
ابوالفضل خطیبی
تلخیص کننده: اعظم محبوبی