هنر و سوگواریهای مذهبی
امیل دورکیم جامعهشناس فرانسوی میگوید:
«شعائر و مراسم دینی، وحدت اجتماعی را تقویت میکند و جوانان را با هنجارهای رفتاری قبیله آشنا میسازد».
بخشی از شعائر و مراسم دینی در ایران اجرای مراسم سوگواری به شیوههای گوناگون برای بزرگان و نخبگان دینی است. هر رسمی از تشکیلات و سازمانی برخوردار است که بدون رعایت و کاربرد آنها کارکرد واقعی آن محقق نمیشود. از جمله مقولات و سازمانهایی که در اجرای مراسم سوگواری نقش و حضور فعال دارند؛ پدیدههای هنری مانند شعر، موسیقی، نقاشی و حرکات موزون (رقص) است، که در این بخش تأثیر مذهب و مراسم سوگواری مذهبی را در پیدایی، رشد و تکامل این مقولات در ایران متذکر میشویم: رادکلیف براون مینویسد:
رقص معمولی مردم اندامان صورتی از بازی است که مبادی هنری را به ما نشان میدهد این مجموعه در عین حال یک رسم اجتماعی را، که باید بالضروره در موارد و حالات خاص اجرا شود، معرفی میکند که هماهنگ، موزون، مرتب و برگرفته از آیینهای خاص است که فقط در همان آیین قابل اجراست.
خصلت وجود هر حرکت در آهنگدار بودن آن است که مهمترین عامل پیوستن افراد به یکدیگر در اجرای حرکات موزون و یکنواخت است. رعایت این اصول نه تنها شرکتکنندگان در مراسم را تحت تأثیر قرار میدهد بلکه نظارهگران را هم شدیداً به خود جلب میکند. صدای یکنواخت، موزون و مرتبی که در جریان سینهزدن به گوش میرسد همه کسانی را که در مجموعه مراسم قرار دارند به خود جلب میکند به سخن دیگر عمدهترین عامل ساماندهی و اثربخشی مراسم، ریتم و حرکت یکنواخت و موزون سینهزنهاست. ضمن اینکه موزیک به هم پیوستگی را در پیدارد آثار هیجانی و روانی را نیز به دنبال خواهد داشت مثلاً در رسومی مانند سوگواری؛ موزیک میزان و سطح هیجانات عاطفی را مضاعف میکند که فرآیند یا نتایج روانشناختی آن تشدید مبانی پیوستگی، تفاهم و وفاق اجتماعی است.
موزیک و آواز نه تنها بر کسانی که مشغول اجرای مراسم خاص اعم از سوگواری یا جشن هستند اثر میگذارد بلکه کسانی را که در حاشیه قرار دارند و جزء عاملان اصلی رسوم نیستند متأثر میکند به نحوی که تا مدتها پس از اجرای رسوم، شرکتکنندگان و تماشاچیان اشعار و نواهای اجرا شده را حتی به صورت انفرادی تکرار میکنند. وجود ابزارهایی مانند سنج، طبل، نی، قرهنی، سرنا و... که تشدید کننده و هماهنگ کننده حرکات و اصوات عاملان، در اجرای مراسم سوگواری است اثر آواز و نوحهخوانی و زنجیر زنی و سینهزنی و... را چندین برابر میکند. افراد سوگوار اعم از سینهزنان و زنجیرزنان تعزیههای سیار و ثابت با صدا و حرکتدادن ابزارهای خود در تشکیل یک مجموعه هیجانی و عاطفی، که کارکردهای خاص و متنوعی دارد، نقش عمدهای ایفا میکنند زیرا عناصر زیر جمعاً یک حالت اجتماعی را، که سرشار از عواطف و هیجانات ناشی از آن است، به وجود میآورد:
- آواز نوحه خوانان؛
- صدای سنج، طبل و غیره؛
- تکرار اشعار و نوحهها به وسیله سوگواران؛
- صدای ناشی از کوبیدن دستان و زنجیرهای سوگواران به سینهها و شانهها؛
- وجود علمهای پارچهای که هر یک به سبک خاصی تزئین شدهاند و اشعار و نقاشیهای مناسب و خاصی که با موضوع رسم، هماهنگی و تجانس دارند بر آنها نقش بسته یا نوشته شده است؛
- شرکت جمع کثیری از مردم (کودکان، نوجوانان، جوانان، میانسالان و کهنسالان زن و مرد) در چگونگی اجرای رسم؛
- لباسهای مشابه و یکنواخت.
به این ترتیب ابزارها، نوحهها، حرکات موزون، نقاشیها و... در ابتدا موجودیتی مستقل و جنبه انتزاعی دارند. اما وقتی با رسوم پیوند مییابند کارکرد اجتماعی، روانی، سیاسی و... پیدا میکنند و هر یک به عنوان یکی از عناصر تشکیل دهنده رسوم تلقی میشود که کارکرد آن را تعیین میکند. از این روی میتوان گفت همکاری، هماهنگی، وحدت عمل و انسجام گروهی در مراسم سوگواری و یا هر رسم دیگری متضمن استفاده از کلیه عناصر و ابزارهای هنری است که هر یک در اجرای رسوم نقش خاصی دارند. در تمام امور، پدیدهها، ابزارها و حرکات، مذهب تعیین کننده است به سخن دیگر باید گفت که مذهب تعیین شکلهای هنری را ملهم میسازد. چنین نظری نه تنها در مورد هنر ایرانیها در قبل و بعد از اسلام مصداق دارد بلکه هنر سایر کشورها و ملل را مثل هند، ژاپن و... شامل میشود.
مذهب الهام دهنده شکلهای هنری است، الهام میتواند به طور مستقیم با به وجود آوردن گونهای آگاهی در هنرمند برای بیان و کشف دوباره واقعه مذهبی عمل کند. نمونه این تأثیر را میتوان در ایجاد هنر روایتی دانست که متأثر از واقعه کربلا و شهادت حضرت امام حسین (ع) و ۷۲ تن از یارانش میباشد.[۱] در اجتماعاتی که از اصول و مبانی اعتقادی برخوردارند آداب و شعائر بر مقدسات تمرکز دارد و به زندگانی بُعدی دیگر میبخشد. این شعائر به زندگی هدف و غایتی میبخشد که در عین حال حسی از تواضع نسبت به زندگی را بر انسان القاء مینمایند که فراسوی، قدرتها، شکل مستقل هنر زنده است.
هنر هرگز نمیتواند از خاستگاه اصلی خود که مذهب و ایمان است فاصله بگیرد حتی اگر کاربرد هنر در مقولات، باورها و ارزشهای مذهبی نهی شود. به سخن دیگر میتوان گفت که بین خلاقیتهای هنری و اعتقادات رابطه پیوستهای وجود دارد که این پیوستگی گاه از طریق تمثیل و نشانه و انتزاع و گاه به سادگی و صراحت ظاهر میشود. برای کشف و تبیین پیوستگی بین هنر و مذهب باید به بررسی و مطالعه پدیدههای هنری مثل شعر، موسیقی، نقاشی، نمایش، ادبیات و هنرهای تجسمی پرداخت.
نیز نگاه کنید به
- انواع سوگواری و ساختار آن در ایران
- روضه خوانی
- محرم و دستهگردانی
- فرآیندهای حادثهکربلا
- تاریخچه تعزیه در ایران
مآخذ
- ↑ بختیار، لاله . هنر ایرانی با الهام از عقاید دینی . تهران: بنیاد احمدی، ۱۳۵۶، ص ۱۳.
منبع اصلی
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
محمد صادق فربد