فرآیندهای حادثهکربلا
حادثه کربلا رسوم و آیینهای خاصی را به وجود آورده که اجرای آنها موجب خلاقیتهای رفتاری و هنری متفاوتی شده است که به طور خلاصه عبارتاند از:
پیدایش هنر زنده
حرکت دستههای سینه زنی، زنجیرزنی، استفاده از انواع لباسها، طبل، سنج و... نمایش هنر نمایشی زندهای است که اغلب بدون سناریوی از پیش نوشته شده اجرا میشود. این امر در تعزیه که عبارت است از «نمایشهای مذهبی مربوط به سوگواری یا شادیها»، بیشتر عینیت مییابد.
نذر در ماه محرم در حسینهها، تکیهها و...
سقاخانه
سقاخانه محلی است که به یاد امام حسین و خانواده تشنه لبش در مسیر کوچهها، خیابانها، بازارها و مساجد به وجود آمده است. سقاخانه دارای مخزن بزرگی برای ذخیره آب است و مردم و سوگواران به یاد تشنه کامی امام حسین (ع) و یارانش همچنین به عنوان تبرّک، شفا و... از آن آب مینوشند و بر عاملان شهادت امام حسین (ع)نفرین میکنند. بالای سقاخانهها دستی از جنس فلز مثل برنج، مس و.. گذاشته شده است که دو مفهوم دارد:
- نمادی از دست بریده حضرت عباس (ع) سقای کربلا است؛
- نمادی از پنج تن یا پنج قدیس مسلمانان شیعه یعنی حضرت پیغمبر (ص)، حضرت فاطمه (س)، حضرت علی (ع)، امام حسن (ع) و امام حسین (ع) است.
دخیل بستن
دخیل بستن عبارت است از بستن بندی به ضریح یکی از بقاء متبرکه به منظور برآورده شدن حاجت.[۱] مطالعه و بررسی شعائر و مراسم مربوط به امام حسین (ع) دو مقوله زیر را مشخص میکند.
- مفهوم قربانی شدن؛
- مفهوم واسطه شدن بین انسان و خدا در روز قیامت و رفع مشکلات این جهان. شیعیان و پیروان امام حسین (ع) از مفهوم دوم برای نیل به حاجات، آرزوها و شفاعت در پیشگاه خداوند بهره میگیرند و برای این منظور هر امکانی را که در اختیار دارند، عرضه میکنند.
درونی شدن
مراسم و آیبنهای سوگواری ایام عاشورا با توجه به کارکردهای اجتماعی، روانی، سیاسی، فرهنگی و هنری آن و استمرار آن در طی چهارده قرن، درونی شده و به فرهنگ تبدیل شده است به نحوی که حتی در سوگواریهای خانوادگی، شخصی، ملی و... شهادت حضرت امام حسین (ع)، حضرت عباس (ع) و... به عنوان یک نماد و شاخص مطرح میشود. در کلیه آیینها و مراسم سوگواری یاد شهدای کربلا را گرامی میدارند. حتی صاحبان سوگواری خصوصی در سوگ نزدیکان خویش برای نمایش اوج اندوه و غم «حسین، حسین» سر میدهند.
ابزارها و اشکال نمادین
ابزارها و اشکال نمادین مانند علم، کتل، نخل، علامت و... یادآور مراسم و شعائر سوگواری است، حتی در آیینهای خصوصی و در سوگ شخصیتهای معتبر مذهبی، علمی، نظامی، سیاسی و... برای نمایش اوج اندوه و الم و مقام متوفی از این ابزارها استفاده میشود.
سینه زنی و زنجیرزنی
سینه زنی و زنجیرزنی نوعی تحمل ریاضت و رنج است که اجراء کنندگان میخواهند بدین وسیله خود را در مصائب و مشکلاتی شریک کنند که دشمنان شهدای کربلا برای آنها به وجود آوردهاند.
مجالس روضه خوانی و توسل
از جمله تاثیرات و فرآیندهای دیگر مراسم عاشورا پیدایی برخی مجالس روضه خوانی و توسل است این مراسم «سفره حضرت عباس» «سفره حضرت رقیه» و... نامیده میشوند. این آیینها که غالباً به وسیله بانوان برگزار میشود به این صورت است که وقتی فردی حاجت خاصی دارد اعم از آنکه برآورده شده باشد یا آروزی برآورده شدن آن را داشته باشد از بانوان خویشاوند، همسایه و کسانی که تعهدات دینی داشته باشند دعوت میکند تا در مراسم دعا و روضه خوانی شرکت کنند. روضه خوان، مداح یا ذاکر این قبیل مجالس در گذشته از آقایان بود ولی امروزه از وجود بانوان استفاده میشود. پس از اجرای مراسم دعا، روضه، مدح و... از شرکت کنندگان با غذاهای متنوع پذیرایی میشود. به مهمانان هنگام خروج مقداری میوه، شیرینی یا حتی غذا به عنوان تیمن و تبری داده میشود.
به این ترتیب مراسمی شبیه آنچه که ذکر شد، از جمله فرآیندهای حاشیهای و فرعی آیینهای سوگواری شهادت امام حسین (ع) و یارانش میباشند.
ارضاء نیازهای روانی
ارضاء نیازهای روانی بستر رشد و تکامل سوگواریها در بطن جامعه است. بطنی که به معنویت میانجامد، ایمان و اخلاص صادقانهای که ایرانیان به نیکوترین وجه بر مبنای اعتقادات عمیق قلبی خود از دیرباز نسبت به خاندان حضرت علی (ع) ابراز میکنند؛ نقطه اصلی و مرکز دایره همان مسائلی است که در کلیه سوگواریها موج میزند.
روضه خوانی، گریه، نوحه خوانی و بالاخره سینه زنی و زنجیر زنی و حرکت دستههای سوگوار به لحاظ پیوند عمیقی که با اساطیر مذهبی و ملی دارند بتدریج تکامل یافته و به مرور زمان مورد پذیرش جامعه قرار گرفتهاند تا از طریق اجرای آن، همه نیازهای معنوی و روانی افراد تأمین گردد. به سخن دیگر ریشه پیدایی، سیر تدریجی و تکامل این مراسم در نیازهای معنوی و اجتماعی است، جامعه به تکیهگاه روحی نیاز دارد تا درون ملتهب و آشفته و دردمند خود را تشفی بخشد.
ذوق و طبیعت جامعه این مراسم را پذیرفته و به بهترین شکل ممکن، با توجه به مسائل اجتماعی، روانی، سیاسی، اقتصادی و... ، آن را پرورش داده است و زمانیکه جذب جامعه شده نیازهای او را بر آورده ساخته است، به این ترتیب آیینهای سوگواری یکی از ابزارهای اجتماعی است که به موقع میتواند نیازهای روانی، اجتماعی و... جامعه را برآورده سازد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ معین، محمد . فرهنگ نامه. ج 2، ص ۱۴۹۹.
منبع اصلی
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
محمد صادق فربد