امشاسپندان
امشاسپندان، موجوداتي مينوي كه در نظام هستي در دين زرتشتي پس از اهورا مزدا قرار دارند.
امشاسپندان تجليات اهورا مزدا به شمار ميآيند و نمايندة او در امر آفرينش و نگاهداري عالم و همچنين هدايت انسان و راهيابي او به سعادت جاوداني هستند.
امشاسپند از ريشة اوستايي اَمِشَه سْپِنْتَه[1] است كه آن نيز از دو بخش امشه به معناي جاودان و بيمرگ، و سپنته به معناي مقدس و افزوني بخش تركيب شده است و به معني «مقدس بي مرگ» يا «مقدس جاودان» است. در سرودهاي گاثاهاي زرتشت اين وجودهاي برتر مينوي عبارتاند از وَهُوَمَنه (بهمن)، اَشَه وَهيْشَته (ارديبهشت)، خِشَثْرَه وَيْرَيه (شهريور)، سْپِنْتَه آرميتي (اسفند) هَئوْرَوتاتَه (خرداد)، اَمُرِتاتَه (مرداد).1 اين گروه در گاثاها گاه با هم، گاه برخي با يكديگر و گاه به تنهايي نام برده شدهاند، اما در هيچ جاي آن واژة «امشاسپند» ذكر نشده است؛ تنها پس از گاثاها، نخستين بار در يسنة هفت هاتي (3:39، 6:42) است كه با اين نام مواجه ميشويم. در اوستا، امشاسپندان به دو گروه مؤنث و مذكر تقسيم شدهاند. وهومنه، اشه وخشتره و يريد در گروه امشاسپندان مذكر و آرميتي، هئوروتاته و امرتاته در گروه امشاسپندان مؤنث قرار ميگيرند.2
در اين ميان وهومنه بر ساير امشاسپندان برتري دارد و امشاسپندان ديگر همنشين وي هستند.3 با اينكه در جاهايي اهورا مزدا در كنار 6 امشاسپند جاي داده شده و آنها يك مجموعة 7 عضوي را ساختهاند، اما در مرتبة پس از اهورا مزدا قرار دارند و از موجودات مادون خود برترند و بر آنها اشراف و غلبه دارند. از اين رو آنان داراي صفات تيزبين، بسيار زورمند و دلير هستند و چون اهورا مزدا از جنس نورند، راه امشاسپندان نيز درخشان خوانده شده است.4 در متون پهلوي امشاسپندان جايگاه برتر خود را همچنان حفظ كردهاند و در بندهش بر آفرينش آنان پيش از هر چيز ديگر تأكيد شده است.5 همچنين در ايادگار جاماسپي نيز علاوه بر آنكه آنان نخستين آفريدگان هرمزد دانسته شدهاند، چگونگي آفرينش آنان به روشن شدن چراغي از چراغ ديگر تشبيه شده است.6
در گاثاها هر يك از امشاسپندان تجسم بخشي از صفات اهورا مزدا هستند، اما در متون متأخر مزدايي با آفرينش مادّي اهورا مزدا ارتباط يافتهاند: بهمن حامي حيوانات، ارديبهشت حامي آتش، شهريور حامي فلزات، سپندارمذ حامي زمين، خرداد حامي آب و امرداد حامي گياهان شده است؛ سپندمينو را نيز موكل بر انسان كردهاند.
مآخذ:
1- يشتها. هرمزديشت، ص 25، يسنه، 1:47.
2- يسنه، 3:39؛ 12:65.
3- يسنه، 9:24؛ 3:39.
4- فروردين يشت، 82:23.
5- Bd, I/31, Quoted From Zaehner, R.C. Zurvan, a. Zoroastrian Dilemma, Oxford, Oxford University Press, 1955, PP. 281-282.
6- Ayātkāri Žamās Pik, Giuspeppe, Messina (ed), Rom, 1939, PP. 36-37.
7- يسنه، 7:30، 4:34، 4:43، 3:47، 6، 5:48-6، 7:51.
[1]. ameša spenta