تصنیف
تصنيف، در رسالات موسيقي قديم ايران. عمدتاً به هر نقطه موزونِ آهنگسازي شده، اعم از سازي و آوازي1 و امروز موسيقي كلاسيك ايران اختصاصاً به قطعات موزون و آهنگسازي شدة آوازي اطلاق ميشود. در دورهة قاجار، تصنيف كه بيشتر به گونة «هوايي» در سالهاي كهن 2 نزديك است، ميان حوزة موسيقي مردمي و حوزه موسيقي كلاسيك در نوسان بوده است و موسيقيدانان معتبر توجه چنداني به آن نداشتند. در دورة اول تحول تصنيف كه از اواخر قاجار تا اويل پهلوي به طول ميانجاميد چهرههاي برجستهاي مانند شيدا، عارف قزويني3 و امير جاهد به اين گونه موسيقايي اعتبار ميبخشد. همچنين در اواخر اين دوره، تصنيفسازان، با حذف عناصر و ويژگيهايي كه آنها را عاميانه ميدانستند تصنيف را به سمت عقلايي شدن و كلاسيك پيش بردند.4
دورة دوم تحل تصنيف تقريباً همزمان است با ظهور راديو (سال 1319). در اين دوره، تصنيف عموماً براي اجرا با اكِترهايي به سبك غربي نوشته ميشد، از اين رو برخي ريتمها و وزنهاي موسيقي غربي مانند والس، تانگو و جز آن در آن راه يافت.5 فرايند آفرينش تصنيف در اين دوره كه تا اواخر دهة 40 طول كشيد، تقريباً همواره مبتني بر تقدم ملودي بر شعر بوده است. از نمايندگان مهم اين دوره علي تجويدي، همايون خرم و مهدي خالدي را ميتوان نام برد.
دورة سوم تحول تصنيف، بازگشت به تصنيفهاي اواخر دورة اول در اين روزگار است. نمايندگان اين دوره عموماً آموزش ديدة «مركز حفظ و اشاعة موسيقي ايراني»اند. اين بازگشت به طور كامل صورت نگرفته است و آهنگ زمان معاصر تقريباً همواره بر روي اشعار كلاسيكِ عروضي تصنيف ميسازند (موردي كه در گذشته به ندرت روي ميداده است). در نتيجه فرايند خلق تصنيف در اين دوره تقريباً مبتني بر تقدم شعر بر ملودي بوده است. تصنيفسازان برجسته اين دوره از ورزيدهترين نوازندگان و خوانندگان عصر خود به شمار ميروند. محمدرضا شجريان، محمدرضا لطفي، حسين عليزاده، و پرويز مشكاتيان در ميان بزرگان موسيقيدان اين دوره هستند.
منابع:
1- عبدالقادر مراغي، مقاصدالالحان. به اهتمام تقي بينش. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 2536، صص 107- 104.
2- عبدالقادر مراغي، شرح ادوار. با متن ادوار و زوائدالغوائد. به اهتمام تقي بينش. تهران: مركز نشر دانشگاهي. 1370، ص 342.
3- فرامرز پايور، رديف آوازي و تصنيفهاي قديمي به روايت استاد عبدالله دوامي. تهران: ماهور، 1375.
4- امير جاهد، ديوان امير جاهد. تهران: بانك ملي، 1349.
5- علي تجويدي، موسيقي ايراني، 2، مقدمه، نوا، راست و پنجگاه، سهگاه و آثار مؤلف. تهران: سروش، 1377.
ساسان فاطمی