موسیقی آذربایجان غربی
در آذربايجان غربي اقوام مختلفي در كنار يكديگر زندگي ميكنند. اين اقوام با گذشت زمان و با حفظ موجوديت فرهنگي، مذهبي و قومي خويش توانستهاند در حوزههاي مختلفي بر يكديگر تأثير بگذارند. مهمترين اقوام آذربايجان غربي تركها، كردها، آسوريها و ارمنيها هستند. شاخصترين نوع موسيقي در اين ناحيه، موسيقي ترك زبانان است و در اين چهارچوپ، موسيقي عاشيقي از همه شاخصتر است. موسيقي عاشيقي آذربايجان غربي به علت همسايگي با مناطق شرقي تركيه، در عين ارتباط با موسيقي عاشيقي آذربايجان شرقي، از موسيقي عاشيقي شرقي تركيه تأثير پذيرفته است. اگر چه بنيادهاي موسيقي عاشيقي آذربايجان غربي و شرقي تفاوت زيادي با هم ندارند، امّا از بسياري جهات از جمله شيوههاي اجرايي از هم متمايزند. عاشيقهاي آذربايجان غربي بدون همراهي بالابان* و دايره* (قاوال) و به تنهايي به اجراي موسيقي ميپردازند. داستانسرايي در سنّت عاشيقي آذربايجان غربي بيشتر حفظ شده است. در مجموع ميتوان گفت كه سنّت خنياگري در چهارچوب فرهنگ عاشيقي در آذربايجان غربي سالمتر مانده است. به جز موسيقي عاشيقي، ترانهها، آوازههاي كار، لالاييها و... نيز از ديگر نمونههاي موسيقي تركي آذربايجان غربي هستند.
موسيقي قرهپاپاغي نوع ديگري از موسيقي ترك زبانان اين ناحيه است. ايل قرهپاپاغ در نقده و اطراف آن زندگي ميكنند. قرهپاپاغها ترك زباناني هستند كه چند قرن پيش از ايروان به اين منطقه مهاجرت كرده يا كوچانده شدهاند. در منطقة نقده، دو فرهنگ تركي قرهپاپاغي و كردي سوراني با هم آميخته شدهاند. در موسيقي عاشيقي قرهپاپاغي نيز تفاوتهايي با موسيقي عاشيقي مناطق ديگر آذربايجان غربي دارد. در فرهنگ قرهپاپاغي رقص جايگاه مهمي دارد. موسيقي رقصهاي قرهپاپاغي با سرنا*، دوزله*، يا بالابان* و به همراه دهل* يا تمبك* نواخته ميشود.
اين رقصها شامل يارلي، ايروان يا لِسّه، چاياخ، روينا، قراخان، ليلي ليلي و... است. كُردهاي باديني و سوراني نيز از جمله تيرههاي كردنژاد در آذربايجان غربياند. موسيقي كردهاي باديني بيشتر داراي روحية حماسي و عشايري و موسيقي كردهاي سوراني شهريتر و تعديل شدهتر است. مهمترين ساز مورد استفادههاي كردهاي باديني عراق و سوريه باغلاما است كه در ايران نيز تا حدودي متداول شده است. موسيقي كردي اين منطقه با سرنا*، بالابان*، دوزله* و تمبك و در حد محدودي شمشال (ني)* نواخته ميشود. آسوريها نيز از جمله اقوام ساكن در اين ناحيهاند. موسيقي اصيل و باستاني اين قوم كهن به سبب پراكندگي و مهاجرت اين قوم پراكنده شده است. يكي از علتهاي افول موسيقي آسوري در آذربايجان غربي، تسلط بلامنازع فرهنگ، زبان و موسيقي ترك زبانان است به گونهاي كه آسوريها نيز حتي به تركي سخن ميگويند و غالباً موسيقي تركي اجرا ميكنند. اين موسيقي اكنون تنها در محدودة خانوادههاي اصيل آسوري به حيات خود ادامه داده است.
ارامنه نيز از جمله اقوام ساكن در اين ناحيهاند. موسيقي عاشيقي ارامنه و ترانههاي قومي از بخشهاي مهم موسيقي ارامنه در اين ناحيه بوده است. موسيقي عاشيقي ارامنه تقريباً از ميان رفته و فقط ترانههاي قومي ارمني در حد محدودي باقي مانده است.
سازهاي متداول در آذربايجان غربي شامل سرنا*، دوزله، نرمهناي*، (بالابان*)، شمشال، نيلبك*، دهل*، تمبك*، باغلاما و كمانچه* است.
مآخذ:
اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:
- كار ميداني
- دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد اول و دوم، محمدرضا درويشي، ماهور.
- آيينه و آواز. محمدرضا درويشي، مركز موسيقي حوزة هنري.
محمدرضا درویشی