موسیقی خوزستان
شهرها و بنادر خوزستان را ميتوان از نظر فرهنگ و پيشينة تاريخي به چند گروه تقسيم كرد: نخست شهرهاي باستاني خوزستان با فرهنگي كهن و آداب و رسومي غني مانند شوشتر، دزفول و شوش. دوم شهرهاي نسبتاً نوبنياد كه پيشينة تاريخي زيادي ندارند و حاصل گسترش صنعت نفت در اين منطقهاند، مانند اهواز، آبادان، خرمشهر و ماهشهر. در شهرها و روستاهاي گروه دوم البته از ديرباز طوايفي از اعراب و گروههايي از مهاجرين آفريقايي زندگي ميكنند كه موسيقي و آداب و رسوم مخصوص به خود دارند. سوم شهرهايي چون انديمشك و مسجد سليمان كه بيشتر فرهنگ بختياري در آنها جاري است. موسيقي شوشتر و دزفول را ميتوان در محدودة معيني با رديف دستگاهي موسيقي ايران مقايسه كرد. به مجموعة آوازها، گوشهها و تصنيفهايي كه در مقامهاي مختلف در شوشتر اجرا ميشود «شوشتري دستگاه» ميگويند. موسيقي بختياري نيز در حد محدودي در شوشتر و دزفول رايج است.
در اهواز، آبادان، خرمشهر و اروندكنار از ديرباز طوايفي از اعراب ساكن بودهاند كه موسيقي آنها همان موسيقي سنّتي عرب است. در خرمشهر، اروندكنار و آبادان آئينهاي زار و مشايخ كه جنبة موسيقي درماني دارند نيز متداول است. كوليهاي عرب زبان اين منطقه نيز در اجرا و نقل و انتقال موسيقي سنّتي عرب نقش بسزايي داشتهاند.
موسيقيِ هر سه حوزة ياد شده انواع مختلف دارد. موسيقي اصلي شوشتر و دزفول (شوشتري دستگاه) با آواز، تار*، و همراهي تمبك* اجرا ميشود. موسيقي اهواز، آبادان و خرمشهر ـ به جز موسيقي عرب و كوليها ـ اصالت ندارد و آميختهاي جديد از فرهنگهاي مختلف است. موسيقي عربها و كوليها با سازهايي مانند رَباب، كاسوره، تمبك*، تمپو و آواز اجرا ميشود. در انديمشك و مسجد سليمان موسيقي بختياري با كرنا*، سرنا*، دهل*، ني* و آواز به اجرا در ميآيد. در هر سه حوزة ياد شده ميتوان نمونههايي از لالايي، آوازهاي كار و مرثيهها را يافت كه بنا به ضرورت در مجالس مختلف اجرا ميشوند.
مآخذ:
اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:
- كار ميداني
- موسيقي مناطق جنوب ايران (هرمزگان، بوشهر، خوزستان). محمدرضا درويشي، حوزة هنري، مركز موسيقي.
- دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد اول و دوم، محمدرضا درويشي، ماهور.
محمدرضا درویشی