موسیقی کافه ای
موسيقي كافهاي، نوعي موسيقي مردم پسند شهري كه بر اثر تحول محيط مطربي در سالهاي 1330 بهوجود آمد. با موسيقي كافهاي، براي نخستين بار در محيط مطربي شاهد تقسيم كار موسيقيايي، به تقليد از محيط رسمي، و ظهور آهنگساز (يا تنظيمكننده)، ترانه سرا و خواننده ميشويم.(1) مهمترين محل رشد اين موسيقي كافههاي پايين شهر، به ويژه كافههاي لالهزار، بود كه مهمترين مشتريان دائمي آنها را گردنكلفتها (نسل جديد لوطيها و داش مشديهاي دورة قاجار)، تشكيل ميدادند.(2) كارگران (رپرتوار) اين موسيقي كه عوامل مختلفي را از موسيقيهاي ديگر به عاريت ميگرفت، در ابتدا عموماً از ترانههاي راديويي تشكيل ميشد كه مطربها در آنها تخصص داشتند. با اين حال، تقليد از ترانههاي راديويي و استفاده از ترانههاي اندروني و عناصر موسيقي غزلخواني، كه مطربها همواره از آنها، به خصوص از دومي، اجتناب ميكردند، موسيقي كافهاي را از موسيقي مطربي دور ميكرد.
نخستين خوانندگان اين موسيقي زنان بودند. مهوش را، كه توانسته بود بر روي صحنة كافههاي بالاي شهر نيز ظاهر شود و طيف وسيعي از شنوندگان را، تقريباً از هر قشر فرهنگياي، به خود جلب كند، بايد مهمترين نمايندة موسيقي كافهاي به حساب آورد.(3) آفت و پريوش از دنبالهروان وي محسوب ميشوند كه، اما، هرگز نتوانستند از محيط كافههاي لالهزاري فراتر روند.
خوانندگان مرد اساساً با ظهور موسيقي معروف به كوچه بازاري كه از موسيقي عربي الهام ميگرفت در اين حوزه ظاهر شدند. اين موسيقي، كه مبدع آن را احتمالا بايد قاسم جبلي دانست، سازهاي عربي، يعني قانون، عود و دربوكه، را به خدمت ميگرفت و بر اساس ترانههاي مردمپسند عربي ساخته ميشد. همين ويژگيها موجبات طرد اين موسيقي را از راديو و بعد تلويزيون فراهم آورد و موسيقي تازه بهترين محيط براي پرورش خود را در كافههاي پايين شهر يافت. موسيقي كوچه بازاري به اين ترتيب وارد كارگان موسيقي كافهاي شد و بخش جدي و مردانة اين كارگان (در مقابل بخش فكاهي و زنانه) را تشكيل داد. از ميان نمايندگان مهم اين موسيقي (غير از قاسم جبلي) ميتوان به داود مقامي، علي نظري، جواد يساري و روحپرور (از معدود زنان خواننده در اين سبك) اشاره كرد. غير از مهوش، دو خوانندة ديگر از موسيقي كافهاي، سوسن و آغاسي، نيز توانستند مقبوليت عام پيدا كنند.(1)
مآخذ:
- اطلاعات اساساً از طريق كار ميداني و در جريان گفتوگو با مطربهاي سالخورده كسب شده و قبلا در مقالات زير آمده است:
1- فاطمي، ساسان. «نگاهي گذرا به پيدايش و رشد موسيقي مردمپسند در ايران از ابتدا تا سال 1357»، فصلنامة موسيقي ماهور، شمارة 22، زمستان 1382، ص 32.
2- فاطمي، ساسان. «لوطيها و موسيقي»، فصلنامة موسيقي ماهور. شمارة 16، تابستان 1381، ص 95.
3- فاطمي، ساسان. «شكلگيري روحوضي و تحول سنت مطربي»، فصلنامة موسيقي ماهور. شمارة 18، زمستان 1381، ص 131.
محمدرضا درویشی