موسیقی کتول
عليآباد كتول، شرقيترين منطقة تَبري زبان است كه در گذشته در محدودة استان مازندران و امروزه در محدودة استان گلستان قرار دارد. فرهنگ و موسيقي اين ناحيه آميختهاي از فرهنگهاي كتولي، مازندراني، تركمني، خراساني، بلوچي و سيستاني است. همين خصوصيات باعث شده تا موسيقي اين ناحيه از ويژگيهاي قابل توجهي برخوردار باشد. ميتوان گفت كه فرهنگ كتولي توانسته است بسياري از نغمههاي اقوام مجاور و غيرمجاور را گرفته و در پهنة موسيقي كتول از آنِ خود كند. سازها نيز در اين منطقه به مانند نغمهها مختلفاند و تعدادي از آنها از فرهنگهاي مجاور به منطقة كتول مهاجرت كردهاند. دو مقام آوازيِ «هرايي بلند» و «هرايي كوتاه» در موسيقي اين ناحيه اهميت زيادي دارند. از اين دو مقام اصلي، تعدادي زيادي آهنگ منشعب ميشود. «راستة مقامها» نيز از انواع ديگر موسيقي كتول است. آوازههاي «كلّه كَش» نيز كه توسط چوپانان در ارتفاعات كوهستاني خوانده ميشوند بخش ديگري از موسيقي آوازي كتول است. در اين منطقه چند منظومه به همراه موسيقي اجرا ميشوند كه شامل عباس مسكين، غريب، عباس گالش و... است. آهنگهاي مربوط به عروسي كه توسط سرنا* و دهل* نواخته ميشوند و نغمههاي چوپاني كه با ني* و آواز به اجرا در ميآيند، لالاييها و آوازههاي كار از ديگر بخشهاي موسيقي اين ناحيه است. زنان كتول رقص مخصوصي به نام «سَما» دارند كه با نواختن تشت همراه است. سازههاي متداول در اين ناحيه شامل سرنا*، شمشاد (نيلبك)*، ني*(للـه)، دهل*، دايره*، كمانچه*، تمبك*، و دوتار* است.
مآخذ:
اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:
- كار ميداني
- دايرةالمعارف سازهاي ايران. جلد اول و دوم، محمدرضا درويشي، ماهور.
- آيينه و آواز. محمدرضا درويشي، مركز موسيقي حوزة هنري.
محمدرضا درویشی