نقاره
نقاره از گروه سازهاي پوست صدا*ي يكطرفه (يكطرف بسته) است كه در برخي از نواحي ايران متداول ميباشد. اين ساز در مناطق مختلف دراندازهها و شكلهاي گوناگون و با نامهاي متفاوتي شناخته ميشود. در دو حوزة فرهنگي قشقايي و بويراحمدي به ناقاره معروف است. در مازندران به دِسَركوتِن شهرت دارد. در گيلان به نقاره يا ناقاره معروف است. در آذربايجان شرقي قوشا ناقارا* ناميده ميشود. انواعي از آن در كردستان دوتپله* نام داشته و برخي از نمونههاي آن امروزه تاس* ناميده ميشود. در نقاره خانة آستان قدس رضوي در مشهد نيز به ناقاره يا نقاره شهرت دارد.
نقاره معمولاً مضاعف است يعني از دو طبل كوچك و بزرگ تشكيل شده است اما نمونههاي منفردي از آن نيز هميشه وجودداشته است. ساختمان طبلهاي نقاره معمولاً تخممرغي يا گلداني است. بر روي دهانة نقاره پوست كشيده وتوسط دو قطعه چوب نواخته ميشود. دوتپله و تاس در كردستان توسط تسمههاي چرمي يا لاستيكي كه دوال نام دارد نواخته ميشوند. جنس بدنة نقارة قشقايي و بويراحمدي از مس است. نقارة گيلان نيز از جنس مس و بعضاً سفال اما دِسَركوتِن مازندران داراي بدنهاي سفالين ميباشد. نقارههاي نقارهخانهي مشهد نيز مسي هستند. دوتپله و تاس بدنهاي از جنس برنج يا مس دارند.
نقاره كاربردهاي مختلفي داشته كه امروزه بيشتر آنها منسوخ شده است. امروزه به غير از نقارهخانه* مشهد، مهمترين كاربرد نقاره در مجالس عروسي و شادماني به همراه سرنا يا كرنا ميباشد. كاربردهاي نقاره در قديم علاوه بر مجالس شادي شامل خبررساني و اعلام، نقارهخانه، نذورات، مراسم حماسي چون كُشتي و ...، پيدا كردن محل غريق در آب و ... بوده است. در نقارهخانهي آستان قدس رضوي، گروه نقارهها و گروه كرنا*ها با هم مينوازند. نقارهخانه در اوقات شرعي و اعياد مذهبي فعال است. دوتپله دركردستان، سازي رزمي و خبررسان بوده كه غالباً بر روي زين اسب بسته ميشده است. تاس امروزه در خانقاههاي قادريه و بعضاً نقشبنديه در مراسم ذكر جَلي مورد استفاده قرار ميگيرد.
در آذربايجان شرقي علاوه بر قوشاناقارا، يك پوست صداي دو طرفة ديگر رايج است كه ناقارا ناميده ميشود. اين ساز در گذشته با چوب و امروز با دست نواخته ميشود و در محدودة جغرافيايي ايران، تنها پوست صداي دوطرفهاي است كه ناقارا خوانده ميشود.
مآخذ:
- اطلاعات اين مدخل از طريق كار ميداني به دست آمده است.
- مشروح اين اطلاعات در جلد سوم دايرهالمعار96ف سازهاي ايران. محمدرضا درويشي آمده است.
محمدرضا درویشی