مکتب تبریز
تبريز، مكتب، سبك خاص هنري در نقاشي دوران ايلخان و صفويان در شهر تبريز.
شهر تبريز در زمان فرمانروايي آخرين ايلخانان مغول (نيمة نخست سدة 8ق / 14م) به يك مركز فرهنگي و هنري تبديل شد.1 وزير با تدبير غازان خان و اُوجاليتو، خواجه رشيدالدين*، باني بسياري از اصلاحات در آن دوران، مجتمعي به نام رَبع رشيدي* در تبريز بر پا كرد كه كارگاهها و كتابخانههاي آن توليد و مصورسازي كتب تاريخي، ادبي و علمي را بر عهده داشتند.2 در ربع رشيدي نخستين مكتب نقاشي تبريز پا گرفت. تصاوير پراكنده از نسخ متعدد جامعالتواريخ* ـ و تصاوير شاهنامة بزرگ اندازة دِموت* خصوصيات اين مكتب را باز مينماياند.3 اولين مكتب تبريز، تلفيقي از هنر خاور دور و عمدتاً چين با سنت هاي ايراني است. در اين دوران نقشهايي چون، ابرهاي پيچان، كوههاي مخروطي و درختان گرهدار كهنسال، حيوانات افسانهاي (اژدها، ققنوس و...)، نيلوفر آبي، لباسها و جنگافزارها4، قلمگيري روان و كاربست رنگهاي خاموش و... از هنر چيني به نگارههاي ايراني راه يافت.
دومين مكتب تبريز در عصر صفويان (نيمة نخست سدة 10ق / 16م) پديد آمد.5
پس از آن كه عبدالله خان ازبك هرات را تسخير كرد، بهزاد* و جمعي از شاگردانش رهسپار تبريز شدند.6
در اين شهر، نسل جديدي از نگارگران با پشتوانة دستاوردهاي كارگاههاي درباري تيموريان و تركمانان پرورش يافتند. نسخ ارزندهاي چون ديوان حافظ (حدود 1520-1527ق)، شاهنامة طهماسبي*، خمسة طهماسبي*، در همين دوره به دست هنرمنداني چون سلطان محمد*، مير مصور*، آقاميرك*، مير سيد علي*، ميرزا علي* و مظفر علي* مصور شدند.7 تصاوير اين نسخ تلفيقي از سنتهاي باختري (تبريز) و خاوري (هرات) است.8
از مهمترين شاخصههاي نگارههاي مكتب دوم تبريزي ميتوان به خصوصيات زير اشاره كرد:
فضاسازي چند ساحتي، رنگبندي موزون با رنگهاي درخشان و متنوع، عدم تمركز تركيببندي بر شخصيت اصلي داستان، نمايش همزمان رويدادهاي اصلي و فرعي، توجه به واقعيت و برقراري ارتباط ميان آدمها و اشياء و محيط، حضور پيكرههاي آراسته با كلاه و عمامة قزلباش.9
مآخذ:
1- پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر، 1378، ص 157.
2- كنباي، شيلا. نقاشي ايراني. ترجمة مهدي حسيني، تهران: دانشگاه هنر، 1378، ص 28.
3- پاكباز، روئين. نقاشي ايران، از ديرباز تا امروز. تهران: لارستان، 1379، ص 60.
4- شريفزاده، سيد عبدالمجيد. تاريخ نگارگري در ايران. تهران: حوزة هنري، 1375، ص 83.
5- پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. ص 157.
6- پاكباز، روئين. نقاشي ايراني... . ص 87.
7- پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. ص 157.
8- پاكباز، روئين. نقاشي ايراني.... ص 87.
9- پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. ص 157.
علی بوذری