الابنیه عن حقائق الادویه
الابنية عن حقائق الادوية، كهنترين كتاب فارسي موجود در داروشناسي، نوشتة ابو منصور موفق بن علي هروي(1). همة اطلاعات اندك ما از وي از مقدمة همين كتاب به دست آمده است. يك نسخة خطي اين كتاب، كه كهنترين دستنويس فارسي موجود در جهان نيز به شمار ميآيد، در شوال 447ق/ ژانوية 1056م و به دست اسدي طوسي، حماسه سرا و فرهنگ نگار نامي ايراني كتابت شده است. پژوهشگراني چون فلوگل، لكلر، مايرهوف، فونان، براون و اولمان (5 تا 12) تاريخ تأليف اين اثر را حدود 360ق دانستهاند اما جلال خالقي مطلق با توجه به برخي شواهد و قرائن تاريخي(4) اين نظر را نادرست شمرده است. يونس كرامتي نيز با بررسي متن كتاب و اثبات بهرهگيري مؤلف از القانون ابن سينا، تاريخ تأليف را اواسط سدة 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است.(1 تا 3)
در الابنية 561 مدخل اصلي و ارجاعي به ترتيب الفباي ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) ياد شده است (به شمارش نگارنده، مقايسه شود با (6)). ابومنصور مدعي است كه در الأبنية بر خلاف پيشينيان، همة داروهاي شناخته شده (بويژه داروهاي هندي) را شرح داده است. در حالي كه محمد بن زكرياي رازي دست كم 150 سال پيش از وي در بخش داروشناسي الحاوي في الطب كه اتفاقا از مآخذ مهم الأبنية بوده، داروهايي به مراتب بيشتر را ياد كرده است. ابومنصور همچنين سنت داروشناسي هندي را برتر از يوناني و خود را در شناخت گياه-داروهاي هندي برتر از ديگران ميداند و بارها بر درستي نظر حكيمان هند و نادرستي نظر يونانيان و روميان پاي ميفشرد(5) (صص 1-5). اما اين دعوي نيز بياساس است.(1و2) كاملا پيداست كه ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسيار داشته، زيرا نظم معمول در اغلب آثار داروشناسي دورة اسلامي در اين كتاب به چشم نميآيد و به زحمت ميتوان دارويي را يافت كه شرح آن كامل باشد. گذشته از اين سخنان ابومنصور گاه متناقض ((5) ص50) و برخي ارجاعات درونمتني وي نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندي و كاهوي كوهي ((5) ص33، 39) كه در جاي ديگري نيامدهاند.
در 1830 و 1833م رُمئو زليگمان گزيدههايي از الابنية را به آلماني ترجمه و به همراه تعليقاتي منتشر ساخت و در 1859م نيز متن فارسي را با حفظ رسم الخط و اعراب دستنويس اسدي و مقدمهاي لاتين، در وين به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالي باكو)، نيز در 1892م تحقيق دربارة اين اثر را موضوع رسالة دكتراي خود قرار داد[1] و اندكي بعد آن را به آلماني ترجمه كرد[2]. در 1329ش نيز احمد بهمنيار يك بار ديگر به چاپ اين اثر همت گمارد كه در 1346ش، و به همت حسين محبوبي اردكاني منتشر شد. در چاپ اخير به نسخة ديگر الابنية نيز توجه شده است.
مآخذ:
1- كرامتي، يونس. «بحثي دربارة منابع الابنية عن حقائق الادوية». فرهنگ، شمارة 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.
2- همو. « بررسي منابع هداية المتعلمين في الطب»، مقالات و بررسيها. شمارة 69، 1380ش، ص 177-184.
3- همو. «ابومنصور موفق بن علي هروي»، ذيل و ترجمة انگليسي دائرة المعارف بزرگ اسلامي (زير چاپ).
4- خالقي مطلق، جلال. «اسدي طوسي»، مجلة دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي. شمارة 4، مشهد: 1356ش.
5- ابومنصور موفق بن علي هروي. الأبنية عن حقائق الادوية. به كوشش احمد بهمنيار و حسين محبوبي اردكاني، تهران: 1346ش.
6- Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.
7- Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.
8- Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.
9- Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.
10- Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.
11- id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.
12- Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.
[1].A. Achundow, Commentar zum Sogennanten Liber fundamentorum pharmacologie …,Dorpat, 1892.
[2]. Die pharmakologischen Grunbrätze(Liber fundamentorum pharmacologie)Des …, Baku, 1893.
یونس کرامتی