اُلُغ بیگ کورگان
اُلُغ بيگ كورَگان (796-853ق / ؟م)، محمد تراغاي مشهور به اولوغ (يا اُلُغ) بيگ (=امير بزرگ) فرزند ارشد شاهرخ و نوۀ تيمور كورگاني. فرمانرواي دانش دوست ماوراء النهر (از (812ق / ؟م) كه پس از مرگ پدرش شاهرخ در 850ق، روزگاري كوتاه و سراسر آشوب به سلطنت پرداخت و سرانجام به فرمان فرزندش عبداللطيف كه بر وي شوريده بود كشته شد.1 الغ بيگ گذشته از آنكه كه خود رياضيدان و ستارهشناسي زبر دست بود، در حمايت و بزرگداشت دانشمندان برجستۀ روزگار خود يگانه بود. در روزگار وي رياضيدانان و ستارهشناسان برجستهاي چون غياثالدين جمشيد كاشاني٭ و خواهرزادهاش معينالدين كاشاني، قاضيزادۀ رومي، و علاءالدين علي بن محمد سمرقندي مشهور به ملاعلي قوشچي و نيز پزشكاني چون نفيس بن عوض كرماني (مشهور به برهان نفيس در سمرقند (مركز فرمانروايي الغ بيگ) به تحقيق و پژوهش مشغول بودند. الغ بيگ در حدود 824ق / ؟م غياث الدين جمشيد كاشاني، يكي از برجستهترين رياضيدانان دورۀ اسلامي را به سمرقند فراخواند و بيدرنگ كار تأسيس رصدخانۀ سمرقند و سپس سرپرستي ستارهشناساني را كه در آنجا به رصد پرداختند به وي سپرد. پس از درگذشت مشكوك كاشاني در 832ق / ؟م،2و3 الغ بيگ قاضي زاده جانشين وي ساخت اما او نيز در 840ق / ؟م و پيش از به انجام رسيدن كار درگذشت و نوبت به قوشچي جوان رسيد. سرانجام در 841ق / ؟م نگارش زيج الغ بيگ (يا زيج كورگاني يا زيج جديد سلطاني) كه بر اساس ارصاد اين رصد خانه تنظيم شده بود به پايان آمد.4و5 ادوارد استوارت كندي[1] اين ارصاد را به همراه ارصاد عبدالرحمان صوفي٭ و ابن يونس مصري به لحاظ دقت شگفت انگيزشان سه شاهكار رصدي دورۀ اسلامي ناميده است.6
زيج الغ بيگ داراي 4 مقاله است: 1) در معرفت تواريخ؛ 2) در معرفت اوقات و طالع و هر آنچه به آن تعلق دارد؛ 3) در معرفت روش (= سير) ستارگان؛ 4) در باقي اعمال نجومي.7 الغ بيگ در باب دوم مقالۀ دوم اين زيج (در معرفت جِيب و سَهم) هنگام بحث دربارۀ تنظيم جداول جيب (تقريباً معادل تابع سينوس) گفته است كه تا پيش از وي، هيچ كس نتوانسته روشي برهاني (= دقيق) براي يافتن سينوس يك درجه بياورد، اما او (الغ بيگ) با عنايت الهي به طريق برهاني مُلْهَم شده است. الغ بيگ افزوده است كه شرح اين كار را در اثري مستقل آورده است.8 شگفت آنكه غياث الدين جمشيد كاشاني، دانشمند نامدار دربار الغ بيگ، دست كم 10 سال پيش از تأليف اين زيج، با حل يك معادلۀ درجۀ سوم از روشهاي عددي سينوس يك درجه را با دقتي شگفت انگيز محاسبه كرده بود و الغ بيگ با آنكه قطعاً از كار وي آگاهي داشته، مدعي كشف اين روش شده است.9 عبدالعلي بيرجندي، رياضيدان ايراني سدۀ 10ق / ؟م، در شرحي كه بر زيج الغ بيگ نوشته، هنگام شرح اين بخش از زيج الغ بيگ، پس از تكرار دعوي وي بيدرنگ تأكيد كرده كه غياث الدين جمشيد كاشاني نيز اين كار را انجام داده است. بيرجندي روشهاي اين دو را به تفصيل بررسي كرده و چندين بار به اين نكته كه روش الغ بيگ تفاوت چنداني با روش كاشاني ندارد تأكيد كرده است. بررسي اين روشها به خوبي روشن ميكند كه حق با بيرجندي بوده و الغ بيگ نه تنها چيز تازهاي بر روش كاشاني نيفزوده، بلكه حتي دقت كار وي كمتر از كار كاشاني داشته است.10و11
مآخذ:
1. موسوي، مصطفي. «الغ بيگ كورگاني»، دائرة المعارف بزرگ اسلامي. ج 10، ص 36-39.
2. بيرجندي، عبدالعلي. شرح زيج جديد سلطاني. نسخۀ موجود در مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامي (مجموعۀ سلطاني)، مقالۀ دوم، باب دوم.
3. كرامتي، يونس. در قلمرو رياضيات. تهران: 1381، ص 15-16.
4. الغ بيگ. زيج (چاپ متن عربي مقدمه). به كوشش لويي آملي سديو، پاريس: 1847م، ص 289-290.
5. كرامتي، يونس. در قلمرو رياضيات. تهران: 1381، ص 14.
6. “A Survey of Islamic Astronomical Tables”, Transaction of the American Philosophical Society. New Series, Vol. 46(2), 1956, pp 125m 166-167.
7. الغ بيگ. زيج. ص 291، 341، 387، 434.
8. الغ بيگ. زيج. ص 344.
9. كرامتي. در قلمرو رياضيات. ص 16-17.
10. كرامتي. در قلمرو رياضيات. ص 17.
11. كرامتي. «مقايسۀ روشهاي كاشاني و الغ بيگ براي محاسبۀ سينوس يك درجه بر اساس گزارش بيرجندي»، متن سخنراني ايراد شده در كنفرانس بينالمللي عبدالعلي بيرجندي. بيرجند: دانشگاه بيرجند، 8 خرداد 1381.
یونس کرامتی
[1].