خجندی

خجندي، ابومحمود حامد بن خضر (درگذشت حدود 390 قمري)، رياضي‌دان و ستاه‌شناس مشهور ايراني.

به گفتة بيروني*، در ساخت افزارهاي نجومي، بويژه اسطرلاب* يگانة روزگار خود بود. در روزگار فخرالدولة ديلمي در ري مي‌زيست و بر قلة كوه طبرك (احتمالا همان كوه صفائيه در جنوب تهران) دستگاه بسيار عظيمي براي رصد نصف النهاري خورشيد و ستارگان ساخت كه به افتخار حامي خود آنرا «سُدس فخري» ناميد. بيروني آنرا دقيق‌ترين دستگاه رصدي ساخته شده تا آن روزگار برشمرده است.^(1تا4) وي كوشيد ناممكن بودن حل مسأله‌اي را كه بعدها به معادلة فِرما (رياضي‌دان فرانسوي) مشهور شد ثابت كند (اين قضيه حدوداً 1000 سال بعد در نخستين سال‌هاي هزارة سوم ميلادي ثابت شد!)، اما از حاصل كار او نشاني در دست نيست.^{(1، 2)}

مآخذ:

1-     كرامتي، يونس. كارنامة ايرانيان. تهران: 1380، ص 85-89.

2-     قرباني، ابوالقاسم. زندگي‌نامة رياضي‌دانان دورة اسلامي. تهران: 1365، ص 231-236.

3-    بيروني. «حكايه آلة مسمي بسدس فخري»، به كوشش لوئيس شيخو، مجلة المشرق. بيروت: ج 11، 1908م، ص 60-69.

4-             Wiedemann, Eilhard, “Uber den sextant des al-chogendi”, Archiv fur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Vol. II, 1910, pp 149-151.

یونس کرامتی