اروندرود

اروند رود یا شط‌العرب، مهم ترین رود در مرز مشترك ایران و عراق، از كوه‌های تركیه سرچشمه می‌گیرد و به عنوان راه ورودی عراق به خلیج فارس، پس از طی مسافتی به خلیج مذكور سرازیر می‌شود. اروند رود با طول حدود 190 كم، از تلاقی رودهای دجله و فرات در نقطه‌ای به نام قرنه، در 110 كیلومتری شمال غرب آبادان و با جهت جنوب شرقی از كنار شهر بصره می‌گذرد و در نقطه‌ای به طول حدود 48 درجه و 6 دقیقه شرقی و حدود 30 درجه و 27 دقیقه عرض شمالی به مرز ایران و عراق وارد می‌شود و در خرمشهر شاخه غربی رود كارون به آن پیوسته و پس از عبور از آبادان در 8 كیلومتری جنوب اروند كنار به خلیج فارس می‌‌ریزد.

اروند رود با پهنای 1200 تا 1300 متر یكی از عریض‌ترین رودهای قابل كشتیرانی در جهان است به گونه‌ای كه كشتیهای بزرگ اقیانوس پیما قادر به عبور از آن هستند. عمق اروندرود از 15 تا 35 و گاهی تا 45 متر است. خرمشهر و آبادان (در ایران) و بصره، ابوالخصیب وفا و (در عراق)، از مهم‌ترین بندرهای اروند رود هستند. این رود در زمان هخامنشیان تیگر یا تیگرا و در زمان ساسانیان اروند رود نام داشته و شهر تیسفون، بزرگ‌ترین مركز تمدن و قدرت دنیای آن روز بر كرانۀ آن قرار داشته است.

در تمام روایاتی كه در كتاب‌های پهلوی و عربی آمده، اروند رود از سرچشمه تا آبریز (مصب) دجله یا اروند رود خوانده شده است.

اصطلاح شط‌العرب از حدود سدۀ 4ق به كار رفته و تا آن تاریخ نام آن در كتاب‌های جغرافیایی اسلام، دجلۀالعورا و به پارسی، دجله كور بوده است. (مسلمانان دجله و فرات را به مانند دو چشم آبی تصور می‌كردند و چون آن دو به یكدیگر می‌پیوستند، مصب آن را دجله العورا یعنی دجله یك چشم می‌گفتند كه ایرانیان آن را اصطلاح را به دجله كور ترجمه كرده بودند).

از 1338 (1959م) اروند رود به جای شط‌العرب به كار برده شد. دولت عراق تا 1975م از پذیرفتن نام اروند بر این رود سر باز زد ولی در همین سال براساس قرارداد به طور رسمی نام اروندرود را به جای شط العرب پذیرفت و از آن تاریخ به بعد اختلاف مرزی چند ساله بین ایران و عراق رنگ تازه‌ای به خود گرفت و به عنوان مسئلۀ اروند رود شناخته شد.

در 1975م براساس پیمانی بین ایران و عراق، مقرر شد كه طرفین مرزهای آبی خود را اروند رود از محل به هم پیوستن نهرخین تا دریا براساس خط تالوگ (خط القعر) تعیین كنند و در صورت تغییرات ناشی از علل طبیعی در مسیر اصلی قابل كشتیرانی، مرز همان تالوگ باشد.

با این قرارداد به یكی از اختلافات دیرینه دو كشور پایان داده شد؛ اما پس از انقلاب اسلامی در ایران، روابط دو كشور به شدت تیره شد و اعلام لغو قرارداد 1975م مقدمه‌ای برای تجاوز نظامی عراق به خاك ایران گردید. 31 شهریور 1359 سرآغاز جنگ بزرگی شد كه 8 سال ادامه یافت و تلفات انسانی و خسارات سنگینی را بر دو كشور و منطقه تحمیل كرد. دولت عراق به دنبال مقاومت ایرانیان و درماندگی خود، سرانجام قرارداد 1975 را مجدداً پذیرفت.

نویسنده: شوکت مقیمی