استان فارس

فارس،  نام استانی در جنوب ایران و در فاصله كمی از خلیجی به همین نام (خلیج فارس^*) و به مركزیت شهر شیراز^*.

این استان از شمال با استان اصفهان، از شمال غرب و غرب با استان‌های كهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از جنوب و جنوب شرق با استان هرمزگان، از شرق با استان كرمان و از شمال شرق با استان یزد همسایه است.

استان فارس با مختصات جغرافیایی 03َ˚27 تا 31َ˚40 عرض شمالی و 36َ˚50 تا َ35˚55 طول شرقی و وسعت 121825كم، 5/7 درصد از مساحت كشور ایران را در برگرفته است.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری، دارای 24 شهرستان، 73 بخش، 195 دهستان و 73 شهر است.

شهرستان‌های استان عبارتند از:

ارسنجان، استهبان، اقلید، آباده، بوانات، جهرم، خرم بید (به مركزیت صفا شهر)، داراب، زرین دشت (به مركزیت حاجی‌آباد)، سپیدان (به مركزیت اركان)، شیراز، فراشبند، فسا، فیروزآباد، قیروكارزین، كازرون، لارستان (به مركزیت لار)، لامِرد، مرودشت، ممسنی (به مركزیت نورآباد)، مهر، نی‌ریز، پاسارگاد (به مركزیت سعادت شهر) و خُنج.

ناهمواری‌های استان فارس دنباله رشته كوه‌های زاگرس است كه همچون دیواره‌ای عظیم غرب كشور را فرا گرفته و امتداد آن تا جنوب كشیده شده است. ناهمواری‌های استان فارس را می‌توان به دو قسمت كوه و دشت تقسیم كرد.

كوه‌های استان فارس خود به سه قسمت قابل تقسیم است. كوه‌های شمالی كه مرتفع‌ترین نقاط استان و منشا بیشتر رودهای استان هستند، كوه‌های مركزی كه به واسطه وجود دشت‌های وسیع، مهم ترین مناطق روستایی و شهری را در خود جای داده است و بالاخره كوه‌های جنوبی كه جهت آن‌ها غربی ـ شرقی و كم ارتفاع تر از بقیه كوه‌های فارس هستند. كوه سفید به ارتفاع 3943م در شمال استان در شهرستان اقلید، خرمن كوه به ارتفاع 3185م و دَلوُ به ارتفاع 3097م در مركز و كوه‌های مروارید به بلندی 3025م در شهرستان‌های داراب و كوه  فَرّاشْبَند به بلندی 2780م در جنوب و در شهرستان فیروزآباد از مهم‌ترین ارتفاعات استان هستند.

دشت‌های استان فارس، حوضه‌های رسوبی هستند كه در فاصله بین كوه‌های استان واقع شده‌اند. دشت‌های مناطق مركزی استان دارای وسعت زیاد و محل كشت انواع محصولات كشاورزی است. ارتفاعات برفگیر استان، منشا و سرچشمه بسیاری از رودها و چشمه‌های استان است كه در آبیاری مزارع و تأمین آب و مناطق شهری دارای اهمیت بسیار هستند.

استان فارس در دو حوضه آبریز ایران مركزی و حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان واقع شده است. زیرحوضه مهارلو ـ بختگان (در حوضه ایران مركزی) و زیرحوضه مُند (در حوضه خلیج فارس و دریای عمان)، بیشتر مساحت استان را در بر گرفته‌اند. در زیر حوضه مهارلو ـ بختگان، رودهای شادكام، سیوند، كُر، دزكُ‍‌رْد و چند جریان آبی دیگر به دریاچه‌های داخلی استان منتهی می گردند. شاپور، دالَكی، رودمند، قره‌آغاج و خشك رود از جریان‌های آبی مهم در زیرحوضه مُند هستند كه به خلیج فارس سرازیر می‌شوند.

یكی از پدیده‌های مهم در گستره جغرافیایی استان فارس، وجود دریاچه‌های متعدد داخلی است كه درسطح كشور بی نظیرند.

رودهای متعدد، زمین‌های پست در فواصل كوه‌ها و ارتفاعات و نیز وجود گُسَل، شیب طبقاتی زمین و تبخیر كم از جمله شرایط لازم برای تشكیل این دریاچه‌ها بوده‌اند. دریاچه‌های فصلی بختگان با 600 كم‍² و طَشْك با 350 كم‍²، دریاچه‌های دائمی مهارلو با 125 كم‍² و پریشان (فامور) با 11 كم‍² وسعت، دریاچه‌های كوچك و فصلی كافتَر و هَرْم و تالاب ارژن نیز از جمله مناطق انباشت آب در فصول پر آب این استان هستند. (← دریاچه‌ها).

استان فارس تماماً بر روی مناطق زلزله خیز با درجه‌بندی خطر متوسطه، خطر بالا و خطر خیلی بالا واقع شده است.⁷ تنها در یك قرن اخیر بیش از یك‌هزار زمین لرزۀ بزرگ تر از 5/3 ریشتر در این استان رخ داده است. زلزله‌های 1229 ق و 1269ق، شهر شیراز را در سال های آغازین قرن 19م به كلی ویران ساخت. زلزله‌های لار، قیر و كارزین نیز از جمله زلزله‌های ویرانگر پنجاه سال اخیر بوده است كه همراه با زلزله‌های دیگر استان تلفات جانی و مالی بسیاری را برجای گذاشته است.⁸

سرزمینی كه اكنون استان فارس نامیده می‌شود، از دیرباز به همین نام و در محدوده‌ای گسترده تر از امروز شناخته می‌شد. در حدودالعالم 22 بار از پارس یاد شده⁹ و در شرح آن آمده است: «ناحیتیست كی مشرق وی ناحیت كرمانست  جنوب وی دریای اعظم است و مغرب رود طابست كی میان پارس و خوزستان بگذرد و بعضی از حدود سپاهانست و شمال وی بیابان پارس است و از كرگس (= كركس) كوه و اندر وی شهرهای بسیارست...».¹⁰

در احسن التقاسیم نیز درباره سرزمین فارس آمده است كه: «خاك این سرزمین كان است، كوهستانش جنگل، ...»¹² و دیگر این كه: «فارس سرزمین گرانمایه، پر خیر و مركز بازرگانی است...».¹³

در گذشته‌های دور ایالت فارس موطن پادشاهان هخامنشی و مركز دولتی بوده است كه به تدریج فرمانروایی خود را بر سر تا سر ایران گسترش داد و با اقتدار، مظهر شكوه و عظمت تمدن و فرهنگ ایران شد. یونانیان نیز نام پرسیس [1]یعنی پارس را به تمام ایران اطلاق می‌كردند¹⁴ و واژه‌های پریشا[2]، پرس[3]، پرزیین[4] و دیگر نام‌های شبیه آن در زبان‌های مختلف اروپایی، برگرفته از همان نام پارس است كه امروز نیز كم و بیش رواج دارد.

در دوره قاجار، استان فارس با عنوان «حكمرانی فارس» (شامل فارس و بنادر و جزایر و كهگیلویه و بختیاری و خوزستان)، یا با عنوان «ایالت فارس و لارستان» و یا با نام «فارس و بنادر» خوانده می‌شد¹⁵ تا این كه در 1316ش نواحی یزد، فارس، كرمان و هرمزگان، در تقسیمات كشوری، «استان جنوب» نام گرفتند و اندكی بعد در تقسیمات دیگر، استان فارس همراه با بوشهر و قسمتی از خوزستان، «استان هفتم» نامیده شد، اما مجدداً در 1339ش، نام استان‌های شماره گذاری شده از جمله استان هفتم، نام‌های تاریخی خود را باز یافتند.¹⁶

با انتزاع قسمت‌هایی از استان فارس و تأسیس استان‌های جدید بوشهر، هرمزگان، كهگیلویه و بویراحمد و یزد، در نهایت استان فارس در محدوده كوچك شده كنونی آن باقی ماند.¹⁷

استان فارس در سرشماری 1375، تعداد 3817123 تن جمعیت داشت كه طبق برآوردها این تعداد به 4385869 تن در 1384 رسیده است.¹⁸

استان فارس با بیش از 288 چشم انداز و اثر تاریخی یكی از دیدنی ترین استان‌های ایران است. این سرزمین مهد تمدن و فرهنگ ایران چه پیش از و چه پس از اسلام بوده است، تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم، شهر استخر، تخت ابونصر، بیشابور، غارشاپور، كاخ و آتشكده اردشیر، قلعه ضحاك، مجموعه زندیه و اماكن متبركه از جمله مرقد حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه‌چراغ و جاذبه‌های طبیعی دیگر، استان فارس را به یكی از مراكز سیاحتی و زیارتی گردشگران داخلی و خارجی تبدیل كرده است. همچنین استان فارس به سبب تنوع آب و هوا و دیگر موقعیت های مناسب جغرافیایی، یكی از مناطق مهم عشایرنشین كشور است. ایل قشقایی با 60 درصد، ایل خمسه با 22 درصد و ایل ممسنی با 8 درصد  و طوایف مستقل با 10 درصد جمعیت عشایری استان در سال 1377، از ایلات و طوایف مهم استان فارس به شمار می آیند، كه در مناطق مختلف غالبا با اقتصاد دامداری زندگی می گذرانند. ¹⁹این مجموعه اجتماعی و فرهنگی نیز از دیرباز برای فعالیت های مردم شناختی و جامعه شناختی پژوهشگران و گردشگران داخلی و خارجی دارای جاذبه بوده است. ²⁰

مآخذ:

1.  

2.  

3.  

4.  

5.  

6.  

7.   اطلس زمین‌شناسی. همان. ص 45.

8.   جغرافیای استان فارس. همان. ص 37 و 38.

9.   حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 209. (فهرست نام های جغرافیایی، ذیل عنوان: پارس.صص11، 12،15،138،139،195)

10. همان. ص 130

11. همان. ص 136 – 130.

12. مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 629.

13. همان. ص 630.

14. لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص267.

15. امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص80، 81، 82.

16. همان. ص 85، 90 و 98.

17. همان. ص 101 – 99.

18. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 135 و 138.

19. جغرافیای استان فارس. همان. ص 62-50و 15-12.

20. مجموعه مقاله. ایلات و عشایر. چ1. تهران:آگاه، 1362.ص 265-246،395-392،418و419.

غلامحسین تکمیل همایون

---

[1]. Persis

[2]. Persia

[3]. Perse

[4]. Persian