تار
تار از خانوادهی سازهای زه صدا*ی مضرابی است. تار از جمله مهمترین سازهای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی ایران* بشمار میرود به عبارتی مهمترین ساز در این مجموعه محسوب میشود. در میان سازهای رایج در ایران، پیشینه هیچ سازی به اندازهی تار مبهم نیست. قدمت اسناد قابل تأمل صوتی، تصویری و مکتوب درباره این ساز به حدود 150 سال پیش میرسد. مشخصترین سند تصویری در این مورد، تابلو نقاشی اثر صنیعالملک نقاش است که تصویر آقا علی اکبر فراهانی* نوازنده تار در دورهی ناصرالدین شاه قاجار (1895- 1847م) را با تارش که قلندر نام داشت نشان میدهد. در مجموع چنین به نظر میرسد که با وجود فقدان اسناد قابل تأمل، تارکنونی ایرانی به ناگهان پدیدار نشده و حاصل تغییر و تحول و تکامل یا دگردیسی یک یا چند ساز زهی دیگر است.
در ساختمان تار دو ویژگی مهم وجود دارد: کاسهی طنینی با دو محفظهی صوتیِ متصل به هم و وجود پوست بر روی دهانهی کاسهی طنینی. معماری کاسهی طنینی تار ایرانی از چنان پیچیدگی وظرافتی برخوردار است که در میان همه سازهای زهی مضرابی در جهان همتا ندارد. این ساز حاصل یک فرآیند پیچیده ساختاری است که البته به تدریج شکل گرفته و در لحظهای تاریخی به اوج رسیده است. این لحظه مقارن است با زندگی یحیی*، سازنده تار در اوائل سدهی بیستم میلادی.
تار از سه قسمت اصلی تشکیل شده که شامل کاسهی طنینی، دسته و سرپنجه است. علاوه بر این سه قسمت اصلی، تار اجزای دیگری به شرح زیر نیز دارد:
سیمگیر، خرک، شیطانک، پوست، دستانها،گوشیها، وترها و مضراب. تار دارای 25 تا 28 دستان و 6 وتر است. در حدود یکصدسال پیش تار دارای 5 وتر بوده است. وتر ششم (پنجمین وتر) توسط غلامحسین درویش (1305- 1251ش) به تار افزوده شده است. این شش وتر در سه گروه دوتایی (2+ 2+ 2) قرار میگیرند.
نقش تار در موسیقی دستگاهی ایران حائز اهمیت است. رپرتوارسازیِ این موسیقی در درجهی اول با توجه به امکانات و تکنیکهای مضرابی تار و سهتار* شکل گرفته است. میتوان ادعا نمود که با وجود پیشینه مبهم، هیچ سازی به اندازهی تار نتوانسته است جایگاه خود را در شکل بخشیدن به قالب و محتوای رپرتوار سازیِ موسیقی دستگاهی ایران تحکیم بخشید. درطول 150 سال گذشته نیز شاخصترین و تأثیرگذارترین نوازندگان در این نوع موسیقی، نوازندگان تار بوده و هستند[۱][۲].
مآخذ
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
محمدرضادرویشی