تصنیف

تصنیف، در رسالات موسیقی قدیم ایران. عمدتاً به هر نقطه موزونِ آهنگسازی شده، اعم از سازی و آوازی و امروز موسیقی كلاسیك ایران اختصاصاً به قطعات موزون و آهنگسازی شده آوازی اطلاق می‌شود. در دورهه قاجار، تصنیف كه بیشتر به گونه «هوایی» در سالهای كهن نزدیك است، میان حوزه موسیقی مردمی و حوزه موسیقی كلاسیك در نوسان بوده است و موسیقیدانان معتبر توجه چندانی به آن نداشتند. در دوره اول تحول تصنیف كه از اواخر قاجار تا اویل پهلوی به طول می‌انجامید چهره‌های برجسته‌ای مانند شیدا، عارف قزوینی و امیر جاهد به این گونه موسیقایی اعتبار می‌بخشد. همچنین در اواخر این دوره، تصنیف‌سازان، با حذف عناصر و ویژگی‌هایی كه آنها را عامیانه می‌دانستند تصنیف را به سمت عقلایی شدن و كلاسیك پیش بردند.

دوره دوم تحل تصنیف تقریباً همزمان است با ظهور رادیو (سال 1319). در این دوره، تصنیف عموماً برای اجرا با اكِترهایی به سبك غربی نوشته می‌شد، از این رو برخی ریتم‌ها و وزن‌های موسیقی غربی مانند والس، تانگو و جز آن در آن راه یافت. فرایند آفرینش تصنیف در این دوره كه تا اواخر دهه 40 طول كشید، تقریباً همواره مبتنی بر تقدم ملودی بر شعر بوده است. از نمایندگان مهم این دوره علی تجویدی، همایون خرم و مهدی خالدی را می‌توان نام برد.

دوره سوم تحول تصنیف، بازگشت به تصنیف‌های اواخر دوره اول در این روزگار است. نمایندگان این دوره عموماً آموزش دیده «مركز حفظ و اشاعه موسیقی ایرانی»اند. این بازگشت به طور كامل صورت نگرفته است و آهنگ زمان معاصر تقریباً همواره بر روی اشعار كلاسیكِ عروضی تصنیف می‌سازند (موردی كه در گذشته به ندرت روی می‌داده است). در نتیجه فرایند خلق تصنیف در این دوره تقریباً مبتنی بر تقدم شعر بر ملودی بوده است. تصنیف‌سازان برجسته این دوره از ورزیده‌ترین نوازندگان و خوانندگان عصر خود به شمار می‌روند. محمدرضا شجریان، محمدرضا لطفی، حسین علیزاده، و پرویز مشكاتیان در میان بزرگان موسیقیدان این دوره هستند.