سازهای پوست صدا
پوست صداها یا ممبرانوفونها گروهی از سازها هستند که در آنها صدا از طریق ارتعاش پوست حاصل میشود. پوست صداها را میتوان به گروههای مختلفی تقسیم کرد. پوست صداهای دو طرفه و یکطرفه، کلّیترین تقسیمبندی در این رابطه است. پوست صداهای دو طرفه دارای دو دهانه هستند. بدنه آنها استوانهای است که بر دو سَر آن پوست کشیده میشود. انواع دهلها* و طبلها* که با نامهای مختلفی چون دهل*، جوره*، تیمبوک*، دمام* و مُرداس* در نواحی مختلف ایران رواج دارند از این زمرهاند.
پوست صداهای یکطرفه خود به دو گروه تقسیم میشوند که شامل یک طرف باز و یک طرف بستهاند. یک طرف بازها بدنهای استوانهای یا شبه استوانهای دارند که بر روی یک دهانه آن پوست کشیده میشود. سازهای خانواده تمبکها (تمبک*، تمبک زورخانه*، تمپو*، کاسوره* و...) و نیز سازهایی مانند دهل مُگُرمان* بلوچستان یا سازهای شیخ فرج* در جزیره خارکِ بوشهر از این زمرهاند.
بخشی از سازهای پوست صدای یک طرف باز به سازهای طوقهای معروف هستند. این پوست صداها بدنهای قاب مانند دارند. سازهای گروه دف* و دایره* از این جمله است. یک طرف بستهها برحسب شکل بدنه به انواع مختلفی تقسیم میشوند مانند تخممرغی، گلدانی، کاسهای، دیگی و... . این سازها دارای یک محفظه طنینی هستند که بر روی دهانه آنها پوست کشیده میشود. بنابراین محفظه طنینی آنها بسته است. سازهای خانواده نقاره* در نواحی مختلف ایران در این گروه قرار میگیرند. پوست صداها بر حسب نوع وارد آوردن ضربه نیز میتوانند به دو گروه با ضربه مستقیم و با ضربه غیرمستقیم تقسیم شوند. پوست صداها در شکل غالب با ضربه مستقیم به صدا در میآیند. موارد معدودی چون دهل شیطان* (دهل خبر) در کردستان و طبلک* یا شیطان قاوالی* در نواحی مختلف ایران با ضربه غیرمستقیم به صدا در میآیند. در ایران پوست صداهای یکطرفه که با ضربه غیر مستقیم نواخته شوند وجود ندارد.
کلیّه سازهای ذکر شده از طریق کوبش نواخته میشوند. بعضی از پوست صداها میتوانند به جای کوبش از طریق سایش یا مالش ایجاد صدا کنند. در ایران پوست صداهایی که اختصاصاً از طریق سایش یا مالش به صدا در آیند وجود ندارد. اما در بعضی از پوست صداها از شیوههای سایش یا مالش نیز علاوه بر کوبش استفاده میشود. در این رابطه میتوان به برخی تکنیکهای اجرایی در دف*، تمبک* و برخی نمونههای دهل* اشاره کرد.
پوست صداها هم چنین بر حسب جنس بدنه نیز تقسیم میشوند. مانند پوست صداهای با بدنه چوبی، فلزی، سفالی، سنگی و... .
ابزار مورد استفاده در به صدا در آوردن سازهای پوست صدا نیز مختلف است. در نواختن تعدادی از پوست صداها از چوب، تعدادی دیگر از دست و چوب و تعدادی دیگر فقط از دست استفاده میشود. پوست صداها، سازهای همراهی کنندهاند. این سازها میتوانند آواز یا سازهای هوا صدا* یا زهصدا* را همراهی نمایند[۱][۲][۳].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
محمدرضا درویشی