سازهای هواصدا
هواصداها یا آیروفونها كه غالباً به نام سازهای بادی شناخته میشوند گروهی از سازها هستند كه در آنها صدا از طریق ارتعاش هوا حاصل میشود. هواصداها بسیار متنوعاند و به گروههای مختلفی تقسیم میشوند. واقعیت این است كه طبقهبندی هواصداها به دلیل تنوع و مكانیسمهای مختلفی كه برای ایجاد صدا در آنها وجود دارد مشكل است و به صورتی دقیق و جامع شاید ناشدنی باشد. در یك تقسیمبندی كلّی، هواصداها به دو گروه هواصداهای آزاد و سازهای مرسوم هواصدا تقسیم میشوند. هواصداهای آزاد سازهایی هستند كه هوا در بیرون بدنه ساز مورد ارتعاش قرار میگیرد. از این نوع هواصدا در بعضی از فرهنگهای جهان از جمله ایران یافت میشود. وِروِرك* از هواصداهای آزادی است كه در گذشته در روستاهای كوهستانی رودبارِ گیلان رایج بوده است. به غیر از هواصداهای آزاد، در سایر هواصداها، هوا در داخل لوله یا محفظه صوتی مرتعش میشود. انواع نی*ها، كرنا*ها، سُرنا*ها، نیلبك*ها و... از جمله هواصداهای دارای لوله صوتی و انواع سوتك*های سفالی، بوق صدفی و... . از جمله هواصداهای دارای محفظه صوتی هستند. هواصداها میتوانند ابتدا در یك تقسیمبندی كلّی به دو گروه مقیّدات و مطلقات تقسیم شوند. هواصداهای مقیّد سازهایی هستند كه بر روی لوله یا محفظه صوتیشان سوراخهایی برای اخذ صداهای مختلف وجود دارد. در این گروه از سازها با بستن یا باز كردن هر سوراخ، صداهای مختلفی از ساز به دست میآید. هواصداهای مطلق سازهایی هستند كه بر روی لوله یا محفظه صوتیشان سوراخی برای اخذ صداهای مختلف وجود ندارد. اخذ صداهای مختلف در این گروه از هواصداها بر اساس قانون صداهای هارمونیك طبیعی در لولهها یا محفظههای صوتی صورت میگیرد. هواصداهای مقیّد خود به گروههای مختلفی تقسیم میشوند كه شامل هواصداهای لبهدار (خانواده نی*ها، فلوتها و نیلبك*ها) و هواصداهای زبانهدار (قمیشدار) و هواصداهای دهانه پیالهای است. در هواصداهای لبهدار، صدا از طریق برخورد توأم با فشار هوا به یك لبه تیز ایجاد میشود. این سازها بر اساس شكل ظاهر یا چگونگی برخورد هوا با لبه تیز به گروههای مختلفی چون نی*ها، فلوتها و نیلبک*ها (ریكوردرها) تقسیم میشوند. این گروه از سازها به نوبه خو بر حسب جنس بدنه (چوب، نی، فلز، پلاستیك) به انواع مختلفی تقسیم میشوند.
گروه دوم از هواصداهای مقیّد، هواصداهای زبانهدار هستند. این گروه از سازها موقعیتی استثنایی دارند. از یك طرف با فشار هوا به صدا در میآیند و از جانب دیگر در مرحله نخست آنچه به ارتعاش در میآید نه هوا كه زبانه یا قمیش است. شاید بتوان این گروه از سازها را برای نخستین بار در جهان در یك رده دو جنسی یعنی «هوا ـ خود صدا» قرار داد. به هر ترتیب هواصداهای زبانهدار بر حسب نوع زبانه میتوانند به گروههای مختلفی تقسیم شوند كه شامل زبانه یك لایه (یک لبه) و زبانه دو لایه (دو لبه) است. هواصداهای زبانهدار با زبانه یك لبه خود به دو گروه تقسیم میشوند كه شامل لوله صوتی منفرد و لوله صوتی مضاعف است. نمونههایی از آنها كه لوله صوتی منفرد دارند عبارتاند از: قِرنی* مازنداران، نی زبانهدار* تركمنی، یك زله كرمانشاهان، بوشهر، هرمزگان، كردستان، خراسان و... است. نمونههایی از آنها كه لوله صوتی مضاعف دارند خود به دو گروه بدون مخزن هوا و با مخزن هوا تقسیم میشوند. در مورد اول میتوان به دوزله*، قُشمِه و نیجفتی* اشاره كرد و در مورد دوم میتوان از نیانبان* نام برد.
هواصداهایی كه دارای زبانه دو لبه (دو لایه) هستند نمونههایی از انواع سُرنا*، برخی نمونههای كَرنا*، بالابان* (نرمهنای) و... را در برمیگیرند.
هواصداهایی كه دارای دهانه پیالهای هستند در ایران كم تعدادند. بوق صدفی* یا بوق حلزونی در برخی نمونهها از این جمله است. هواصداهای مطلق نیز خود به گروههای مختلفی تقسیم میشوند مانند زبانهدار و دهانه پیالهای. هواصداهای مطلق زبانهدار نیز در درون خود تقسیماتی مانند با زبانه یك لایه، لوله صوتی منفرد یا چندتایی دارند. هواصداهای مطلق با دهانههای پیالهای غالباً دارای لوله صوتی منفرد هستند. این گروه از سازها بر حسب جنس بدنه به گروههایی از جنس نِی، پوست درخت، شاخ، فلز، چوب و... تقسیم میشوند. سازهای هواصدا در ایران یكی از متنوعترین و پُر تعدادترین سازها هستند. تعدادی از آنها در موسیقیهای رسمی و حرفهای استفاده میشوند، مانند انواع نی*ها، سُرنا*ها، كَرنا*ها و... . تعدادی از این سازها در موسیقی غیررسمی یا غیر حرفهای استفاده میشوند، مانند انواع سوتك*ها، نیلبك*ها و... [۱][۲][۳].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
محمدرضا درویشی