امانت

امانت، در روابط مدنی، یکی از عقود جایز که به موجب آن کسی مال خود را در اختیار دیگری که امین نامیده می‌شود بگذارد و امین مکلف به حفظ و حراست از آن مال تا پایان مدت عقد یا هنگام فسخ آن بنا بر ترتیبی که مالک گذاشته باشد. امانت بر دو گونه است:

1. گاهی مال به اعتبار امانت صرف در اختیار امین قرار می‌گیرد، مانند ودیعه و عاریه؛
2. گاهی مال به اعتبار عقد دیگری در اختیار شخص واقع می‌شود، مانند مال اجاره (عین مستأجره) که به جهت عقد اجاره در اختیار مستأجر می‌باشد یا مال‌الشرکـه به اعتبار عقد مشارکت در اختیار یک یا چند شریک قرار می‌گیرد و در حالت دوم مستأجر یا شریک و امثال آن‌ها حکم امین را دارند که مقررات مربوط به امین درباره آن‌ها جاری است.

امین مکلف به حفظ و حراست از آن مال مورد امانت، تا پایان مدت مذکور در عقد یا تا هنگام فسخ قرارداد می‌باشد. حفظ امانت واجب است، امّا در صورت تلف، امین ضامن زیان وارده نخواهد بود، مگر آن‌که در حفظ امانت تعدی یا تفریط نماید. اگر ترتیبی برای حفظ مال امانت مقرر نشده باشد، امین باید آن مال را به‌طوری که متعارف است، حفظ کند والّا ضامن است

امانت، در نظام اداری و قضایی، به مفهوم مسؤولیت و سرپرستی بعضی نهادهای عمومی از قبیل اوقاف، دادگاه‌های شرع و عرف، ضرابخانه و امثال آن‌ها به‌کار می‌رفت. سرپرست اداره اوقاف، «امین اوقاف»، سرپرست دادگاه شرع «امین الشرع یا امین‌الشریعه»، سرپرست دادگاه بخش «امین صلح» و سرپرست ضرابخانه «امین‌الضرب» نامیده می‌شدند. ناصرالدین شاه قاجار که حاج محمدحسن تاجر اصفهانی معروف به کمپانی را مسؤول ضرب سکه و سنجش عیار آن کرد، او را نخست در 1294ق / 1878م به لقب «امین عیار» و سپس در 1296ق / 1880م به لقب «امین‌الضرب» ملقّب کرد² و مظفرالدین شاه قاجار در 1316ق / 1894م زنده‌یاد میر سیدحسن امین‌الشریعه سبزواری را طی فرمانی ویژه به منصب «امین‌الشریعه» ملقّب و تعیین کرد.³ وزارت معارف اوقاف در 1332ق حاج میرزا حسن رشدیـه تبریزی (وفات 1323) را به سمت «امانت اوقاف و ریاست معارف قزوین» منصوب کرده است.⁴

هم‌چنین تا قبل از تشکیلات جدید دادگستری، رؤسای دادگاه‌های بخش مستقل را «امین صلح» می‌گفتند.⁵

مآخذ:

1.    

2.    مهدوی، شیرین. زندگینامـه حاج محمدحسن کمپانی. امین‌دارالضرب، ترجمـه منصوره اتحادیه و فرحناز امیرخانی حسنک‌لو، تهران: نشر تاریخ، 1379، ص 148.

3.    امین. «تاریخ حقوق ایران»، دایرة‌المعارف ایران‌شناسی. 1382، ص 455.

4.    معین، محمد. فرهنگ فارسی. چ 15، بخش اعلام، ج 5، ص 592.

5.    صهبا یغمایی، حسن. «امین صلح»، وحید. ش 209 (خرداد 1356)، ص 50ـ51.

سید حسن امین