حقوق مدنی

حقوق مدنی، حقوق ناظر بر روابط افراد.

حقوق، جمع حق و مجموعه‌ای از قواعد و مقررات حاکم بر روابط افراد، سازمان‌ها، جوامع و کشورهاست که شامل قوانین لازم الاجرایی است که به منظور استقرار نظم در جوامع انسانی وضع شده است. حقوق، شامل دو رشته حقوق جزایی و حقوق مدنی است و حقوق مدنی از رشته‌های مهم حقوق محسوب است. به اموری که از حیث حقوقی و نه کیفری، به اوضاع شهروندان مربوط باشد، مانند ادعای حقوقی و مدنی و ترتیب جبران خسارت و صدمات مالی و حقوقی، مدنی گویند. اصطلاح «حقوق مدنی» برگرفته از رومیان و ترجمه واژه لاتین «Jus civile» است؛ این حقوق، خاص اتباع رومی بوده، در برابر حقوق بشر (Jus Jentium) که شامل قواعد عمومی، برای تمام ملت‌ها بود، به کار می‌رفت؛ به همین مناسبت، در تمام قرون وسطی، وقتی سخن از حقوق مدنی (Jus civile) می‌رفت، مقصود «حقوق روم» بود که در برابر حقوق کلیسا استعمال می‌شد؛ ولی رفته رفته، حقوق مدنی مفهوم اصلی خود را از دست داد و معنای «حقوق خصوصی» در مقابل «حقوق عمومی» به کار رفت؛ علت اصلی این تغییر اصطلاح، از میان رفتن قدرت امپراتوری روم بود. در زمان اقتدار حکومت روم، نویسندگان حقوق اساسی امپراتوری، قواعد حاکم بر حقوق عمومی را نیز در نظر داشتند اما، پس از برچیده شدن اساس این حکومت، حقوق عمومی روم نیز متروک و بی‌فایده ماند و هر کس نامی از «حقوق روم» یا «حقوق مدنی» می‌برد، مقصود حقوق خصوصی رومیان بود که مورد تقلید بسیاری از ملت‌ها و از جمله فرانسویان قرار گرفت، به ویژه در سده هفدهم، با انتشار کتاب‌های دوما، حقوق‌دان فرانسوی در  زبان حقوقی این ملت، حقوق مدنی به معنای حقوق خصوصی به کار رفت و پس از انقلاب کبیر 1789 نیز همین معنی مورد قبول واقع شد؛ چنان‌که قانون 1804 ناپلئون نیز به این نام خوانده شد و امروز نیز به قانون مدنی ناپلئون مشهور است. حقوق فرانسه، مجموعه‌ای از قواعد، مبانی، رسوم و دستگاه‌های ویژه‌ای که روابط مالی و احوال شخصیه افراد یک کشور با یکدیگر را در برمی‌گیرد؛ امروزه در حقوق فرانسه از مدنی، تعبیر به معنای مربوط به شهروند شده؛ از حقوق مدنی، یا حقوق شهروندی، با عنوان drots civiques یاد شده و آن را شامل حقوقی می‌‌داند که قانون به شهروندان می‌‌دهد؛ همچنین حقوق مدنی به مفهوم هر امری است که به زندگی شخصی شهروندان مربوط می‌شود، از قبیل آزادی مدنی و برابری مدنی. در ایران، چون نویسندگان قانون 1307 با تمدن و فرهنگ فرانسه آشنایی بیشتری داشتند آن را قانون مدنی نامیدند. امروزه نیز هر جا سخن از حقوق مدنی به میان می‌آید، مقصود، شرح و تفسیر قواعد موجود در این قانون است. حقوق مدنی (civil law) به معنای عام، شامل تمام رشته‌های حقوق خصوصی اعم از داخلی و بین‌‌الملل خصوصی است و به معنای خاص، شامل مباحث زیر می‌باشد:

الف) اشخاص، شامل اسم، اقامتگاه، احوال شخصیه، اهلیت، حجر و قیمومت؛

ب) خانواده، شامل نکاح، طلاح، رجوع و بذل مدت، قرابت، نفقه، حضانت و ولایت؛

ج) اموال و دارایی: شامل اموال، طرق تملک، عقود و تهدات، ارث، هبه و و صیت، حقوق مدنی به معنی خاص، شامل حقوق تجارت و حقوق بحری و هواپیمایی و قوانین کار و بیمه و اصطلاحات ارضی نیز هست.

از سوی دیگر، حقوق مدنی، شامل حقوق مربوط به شخصیت یا حقوق بشر، از قبیل حق حیات، حق آزادی و امنیت شخصی، حق رفت و آمد در داخل کشور، حق خروج از کشور و بازگشت به آن، حق بیان و اجتماع با افراد دیگر است. منبع حقوق مدنی «قانون مدنی» است و مربوط به جامعه دارای تمدن براساس تمدن بشری نظم گرفته و حقوق مدنی هر مملکت را شکل می‌دهد.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

اسدالله معظمی گودرزی