آقا محمدخان قاجار

آقا محمد خان قاجار، بنیانگذار و نخستین پادشاه سلسله قاجار (حك 1210-1211 ق / 1796-1797 م).

آقا محمد خان، پسر محمدحسن خان و نوه فتحعلی خان قوانلو، رئیس ایل قاجار، حدود 1155ق / 1742م  در استرآباد به دنیا آمد. پس از كشته شدن نیایش، كه سپه سالار قشون شاه تهماسب دوم صفوی بود، و پدر و برادر بزرگش حسینقلی خان، برای كسب مقام سلطنت، با رقیبان خود، جانشینان نادر شاه افشار و كریم خان زند، به نبرد پرداخت.

زمانی كه آقا محمد خان در شیراز نزد كریم خان زند به سر می‌برد، برادرش حسینقلی خان به حكومت دامغان گُماشته شد، اما پس از مدتی به ادعای سلطنت برخاست و تركمانان و قاجاریان را متحد كرده، بارفروش (بابل كنونی) را تختگاه خود قرار داد، ولی آن شاه بی تخت و تاج، در 1181ق / 1767م به دستور زكی خان زند، به دست دو تن از غلامان خود كشته شد. آقا محمد خان پس از این ماجرا، تحت مراقبت ویژه كریم خان زند قرار گرفت.

به هنگام مرگ كریم خان در 1193 ق / 1779 م، آقا محمد خان با برادران و همراهان، بیرون از شیراز، سرگرم شكار بود و با استفاده از فرصت، بی درنگ، با شماری از همراهان خود را به اصفهان، سپس تهران رساند و با مصادره محموله مالیاتی در راه شیراز، توان مالی یافت. آنگاه با دفع برادر خود مرتضی قلی خان، مازندران و زنجان و با مرگ علی‌مراد خان زند، لرستان و خوزستان و پس از آن كردستان و آذربایجان و مازندران را فتح كرد و به این ترتیب مقدمات سلطنت خود را فراهم ساخت. سپس با لطفعلی خان زند،  رقیب اصلی خود، در هزاربیضای شیراز و سمیرم علیا به نبرد پرداخت و سرانجام با دسیسه میرزا ابراهیم خان كلانتر، بر شیراز دست یافت. لطفعلی خان به كرمان رفت. آقا محمد خان با لشكری گران، آن شهر را در محاصره گرفت. لطفعلی خان به بم گریخت و در آن‌جا اسیر شد. آقا محمد خان او را كور كرد و به تهران فرستاده شد. آقا محمد خان، پس از تسخیر كرمان (در 1209ق / 1794م) كه با كشتار و كور كردن مردم همراه بود، روانه شیراز شد. میرزا ابراهیم خان كلانتر را با لقب اعتمادالدوله صدراعظم كرد و بابا خان  پسر حسینقلی خان را به حكومت فارس گمارد و خود به تهران رفت (شعبان 1209 ق / مارس 1795 م).

از این زمان آقا محمد خان، نبردهای برون مرزی خود را با مهاجمان آغاز كرد. نخستین لشكركشی او به سوی قفقاز بود و توانست در سه جبهه به سوی شیروان، ایروان و قراباغ (شوشه) پیشروی كند. سپاهیان او، به هنگام فتح شهر تفلیس، گذشته از كشتار و اسارت مسیحیان، كلیساها را ویران و اموال و اشیای مقدس را غارت كردند. آقا محمد خان، پس از این پیروزی، در رمضان 1210 ق (مارس 1186 م) در دشت مغان، محل تاجگذاری نادرشاه ، تاج بر سر نهاد و خود را شاه ایران خواند.

در خراسان، آقا محمد خان، به حاكمیت نادر میرزای افشار، فرزند شاهرخ پایان داد و با تصرف مرو، و گماردن سپاهی انبوه در خراسان، پایه‌های اقتدار خود را در شرق ایران گسترش داد.

در این زمان سپاهیان روسی به فرماندهی گوداویچ [Godavich]و زوبوف[Zobov]، با تصرف شهرهای شمالی ایران، به آذربایجان رسیده بودند. آقا محمد خان پس از سر و سامان دادن به امور تهران، در ذی‌قعده 1211 ق / مه 1797 م روانه آذربایجان شد. خبر مرگ كاترین [ Katrin]و جانشینی پسرش پل[Paul] عقب نشینی روس‌ها را در پی آورد و به رغم ممانعت حاكم قراباغ و تخریب دوباره پل رودخانه ارس، سپاهیان آقا محمد خان قراباغ را فتح كردند.

سه روز پس از این پیروزی، سه تن از سربازان، در توطئه‌ای شبانه، آقا محمد خان را به ضرب كارد و دشنه از پای درآوردند (21 ذیحجه 1211 ق / 18 ژوئن 1798 م).

جسد آقا محمد خان را نخست در شوش به خاك سپردند، سپس جانشین او، فتحعلی شاه پس از تاجگذاری، جسد را به عبدالعظیم و از آن‌جا به نجف اشرف انتقال داد.

مهم‌ترین اقدام آقا محمد خان، نظم بخشیدن به جامعه پراكنده و ملوك‌الطوایفی ایران و احیای قدرت دوباره آن در زمانی بود كه قدرت‌های اروپایی سرگرم استحكام سلطه خود بر شمال ایران و مرزهای ایران و هند بودند.

نیزنك: افشاریان، كریم خان زند، فتحعلی شاه قاجار، قاجار.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

ناصر تکمیل‌همایون