خرم دینان

خرم‌دینان، جماعتی بزرگ از ایرانیان که با اعتقادات اشتراکی در قرون نخست هجری علیه سلطه تازیان به مبارزه برخاستند. خرم دینان ایرانیانی بودند که سلطه بیگانه را برنمی‌تافتند و و رستاخیز خرم دینی که در اواخر قرن دوم هجری رخ نمود، حلقه‌ای از زنجیره قیام‌های مردمی بود که از نخستین دهه‌های تسلط اعراب بر ایران در گوشه و کنار این سرزمین شکل گرفت.

مورخین در چگونگی شکل‌گیری خرمیه اقوال گوناگون دارند، ولی به اغلب احتمال اصل آنان از خُرﱠمِه دختر فاده بیوه مزدک است که پس از مرگ شوی به ری گریخت و به آئین مزدک دعوت کرد، و از آن پس مزدکیان را خُرﱠمِه دین خواندند. همچنین شده است که خرم‌دینان را در دو گروه بابکیه و مزدکیه دسته‌بندی با عنوان کلی سرخ‌جامگان معرّفی کنند. این‌قدر هست که خرم‌دینان در اصول اعتقادی پیرو مزدک بودند، ولی بعضی عناصر ـ همچون اعتقاد به حلول ـ را به مجموعه عقیدتی مزدکی افزودند.

مورخینی که از تعصّب به دور بودند قیام خرم‌دینان را در پی قیام ابومسلم خراسانی حرکتی مردمی دانسته‌اند که با هدف دفع سلطه بیگانه شکل گرفت اما عدالت‌خواهی و مساوات‌طلبی نیز در گردآوردن هواداران آن انگیزه‌ای مهم بود؛ عمده گروندگان به آن نیز کشاورزان و روستائیان بودند. نخستین حرکت خرم‌دینان که تقریباً سراسر ایران را درنوردید در زمان حکومت هارون و به سال 192 هجری رخ داد. هارون پسرش محمدامین را به همراه عبداله مالک بر سر آنان فرستاد. از آن پس خرمیان در کوهستان‌ها پناه جستند و به‌ویژه در مناطق سخت گذر آذربایجان جنبش خود را پی گرفتند. عمده حرکت اینان با سالاری بابک، که در کوهستان سبلان چوپانی می‌کرد، رخ داد. او چنین دعوی می‌کرد که روح جاویدان، رهبر درگذشته خرمیان، در او حلول کرده است. بابک شهر بَذ را پایگاه خود ساخت و چون مورد محبت مردمان بود، در کوتاه زمان انبوهی از ایرانیان را گرد خود فراهم آورد و بر خلیفه شورید.  

بابک در قیامی که بیست و یک سال به طول انجامید ده‌ها هزار نفر از سپاهیان خلیفه را از پا درآورد .سرانجام در سال 222 هجری خِیذَربن کاووس، ملقب به افشین، سردار معتصم، که خود از اسرای ماوراء‌النهر بود، پس از دو سال جنگ و گریز به خدعه بر او دست یافت و به دربار خلافت فرستاد. معتصم، خلیفه عباسی، او را با وضع فجیعی به قتل رساند. مرگ بابک در سال 223 روی داد. پس از مرگ بابک قیام‌های خرمیان کمابیش ادامه داشت. تاریخ‌نویسان از تداوم این شورش‌ها تا سال 300 هجری و برخی حتی تا قرون پنجم و ششم هجری خبر داده‌اند.

خرم دینان، عنوان فرقه‌ای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.

خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است خرم‌دینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م) قیام کردند و در قیام سنباد حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند و بر جرجان غلبه یافتند. شورش خرم‌دینان در آذربایجان در زمان هارون‌الرشید به سختی سرکوب شد. (193ق / 808) بعد از جدال‌های درونی میان خرم‌دینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید. (200 ق / 815 م)

خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبوده‌اند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت. پس از آن، افشین شاهزادهاشروسنه با سمت والی‌گری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با خرم‌دینان، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م). پس از او نیز جنبش خرم‌دینان ادامه یافت. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبه‌های اعتقادی، بلکه در وجود زمینه‌های اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است. توصیف منابع دربارهعقاید خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خوانده‌اند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.

انتشار دین اسلام، اختلاف میان رؤسای خرم دینان، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دسته‌های کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانه‌ای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمی‌دهند اما بر می‌آید که بر ابومسلم و نوهاو، مشهور به کودک دانا، دعا می‌خواندند و به شراب و شربت تبرک می‌کردند. کودکیّه و کردشاهیّه دو دستهبزرگ‌تر خرم‌دینان هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق خرم‌دینان هستند.

در میان جنبش‌های دو قرن اول هجری، جنبش خرم‌دینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبش‌های دیگر مهم‌تر بوده است.

منبع اصلی

دانشنامه اصلی

نویسنده مقاله

حشمت الله عزیزی