حُكْم

حُکْم، فرمان و دستور و در اصطلاح منشیان و اهل ترسّل به فرمان‌هایی اطلاق میشده که از جانب سلطان برای حکومت شاهزادگان و امرا فراهم میآمده یا به مناسبت انتصاب ناظر اوقاف، مجریان امر احتساب و شحنگی، نصب شیوخ خانقاه‌های دولتی، و دیگر امور دیوانی صادر میگردیده است.

احکام، ساختاری همانند ساختار دیگر نامه‌های رسمی و دیوانی داشته و دارای امضا یا مهر سلطان بوده و، در آماده‌سازی آن، مراتبی همچون مراتب توقیع^* طی میشده است. متون و اسناد دیوانی عصر صفوی حاکی از آن است که، تا روزگار شاه عباس اول، حکم را «وکیل دیوان اعلی» ـ که مُهر شاه را بر گردن میآویخته- مینوشته و مهر میکرده است. در دورة شاه طهماسب، این شغل را «امیر دیوان» بر عهده داشته و در روزگار دیگر سلاطین صفوی، «امیر مُهر» حکم  را توسط پروانه‌چیان و دوات‌داران مینوشته و خود مهر میکرده است.

در ایران عصر مغول و صفوی، دو نوع حکم وجود داشته است: نوعی از آن را حکم بیاضی مینامیده‌اند که نشانه و محتوای این‌گونه حکم در دفتر‌های دیوانی ضبط و ثبت نمیشده و محرمانه بوده و نوع دیگر را، که حکم دفتری میخوانده‌اند، ظاهراً بر اساس قالب‌های معینی که نمونه‌های آن در دفترهای دیوانی ثبت  بوده است مینوشته و به مُهر یا امضای سلطان میرسانده و سپس محتوای آن را قابل اجرا میدانسته‌اند.

در فارسی امروز، حکم را به معنای نظر شفاهی و مکتوب محکمه، و نیز به معنای نامه‌ای که جایگاه سازمانی و موقعیت اداری، شغلی، و اقتصادی کارکنان دولت  را تبیین و تثبیت میکند به کار میبرند.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

نجیب مایل هروی