پست

پست، سازمان يا اداره‌اي براي دريافت نامه‌ها، بسته‌ها، امانات و بسته‌هاي رساندن آن‌ها از جايي به جاي ديگر. مردمی ترين و قديمی ترين سازمان‌هاي خدماتي است که وظيفه آن برقراري ارتباط است. ارتباط مردم با مردم، مردم با دولت و برعکس، سازمان‌ها با سازمان‌ها و سرانجام ارتباط مردم و سازمان‌هاي رسمي و غيررسمي خارج از کشور در اين زنجيره قرار دارند.

پست نخستين بار در فرانسه از واژه poste گرفته شد و به معني اداره‌اي بود که نامه‌ها و امانات را از جايي به جايي برساند؛ شخصي که نامه‌ها و امانات را منتقل کند؛ چاپار، پيک، بريد و منازلي در بين راه‌ها که در آن مرکوب براي حمل مسافر و بار نگاه دارند.

ارتباطات پستي از قديمی ترين نوع ارتباطات براي مردم است که جنبه عمومي و همگاني دارد و دسترسي به آن آسان است و همه مردم بر حسب نياز می توانند از آن استفاده کنند.

سه دوره تاريخي را در زمينه پست کشورمان می توان بررسي کرد. توجه و شناخت اين دوران مبيّن آن است که پست در ايران قدمت طولاني دارد و از ديرباز مورد استفاده بوده است.

دوره نخست، شامل استفاده از ابتدايی ترين وسايل در زمينه پست بوده است که حدوداً از چهارهزار سال پيش به اين سو به عناوين مختلف وجود داشته است. در آن دوران اعزام پيک و ارسال پيام صورتي ساده داشته و آن‌چه معمول بوده بيشتر براي ارسال فرمان‌ها، احکام و پيام‌هاي دولتي به کار می رفته، اما ايرانيان کم‌کم به فکر ايجاد ايستگاه‌هاي ثابت براي تعويض اسب‌ها افتاده‌اند تا پيک‌ها بتوانند به محض رسيدن پيکي از اين ايستگا‌ه‌ها، اسب خسته و فرسوده خود را با اسب تازه نفسي عوض کرده و به سوي مقصد بشتابند. اين روش مقدمه کارهاي بعدي شد و منتهي به تأسيس چاپارخانه يا اداره چاپاري گرديد.

بعد از اسلام تحت نام ديوان بَريد، وظيفه ارسال نامه‌ها و مکتوبات و اخبار^* به نقاط مختلف انجام می گرفت. سلسله‌هاي ايراني بعد از اسلام مانند صفاريان و سامانيان و آل‌بويه اقدام به تأسيس ديوان بريد کردند. ديوان بريد مرکب از دو کلمه ديوان^* به معني نگهبان خط يعني دفتر است و بريد به معني نامه‌بَر و اسب چاپاري و فاصله بين دو ايستگاه پستي است. مغول‌ها به ديوان بريد، «يام» می گفتند و کلمه يام به معناي ايستگاه و چاپار و اسب چاپاري است.

در زمان تيمور پست وسيله‌اي براي رساندن سريع نامه‌ها و احکام و اخبار و گزارش‌هاي دولتي و اخبار جاسوسان تيمور بوده است. در دوران صفوي نيز پست و چاپار فقط ابزاري در خدمت دولت و حکومت بوده است و عامه مردم نمیتوانستند از آن براي ارسال مکتوبات و مراسلات خود استفاده کنند.

دوره دوم، در اين دوره به يکباره تغييراتي در پست حادث شد. در دوره قاجار، از 1267ق / 1851م به دستور ميرزا تقی خان اميرکبير چاپارخانه در ايران تأسيس شد و از‌ اول محرم 1268ق / 1852م شفيع‌خان نامي با عنوان «چاپارچي باشي» متصدي آن گرديد. چاپارخانه علاوه بر ارسال نامه‌ها و مکاتبات و فرامين دولتي، ارسال نامه‌ها و مراسلات مردم و تجّار را نيز بر عهده گرفت و براي حمل و نقل مرسولات مزبور از قاصدهاي پياده و چاپارهاي سوار استفاده کرد. به عبارت ديگر، اميرکبير معمار پست نوين در کشور ايران است. در دوره وي دستگاه چاپارخانه در مدت يک سال نظام تازه‌اي گرفت و تعداد چاپارخانه‌ها بيشتر و فاصله آن‌ها کمتر شد. در هر چاپارخانه يکي دو اتاق براي توقف مسافران بنا کرده بودند و يک طويله که اسبان زين کرده در آن آماده حرکت بودند و به محض رسيدن چاپار اسب خود را عوض کرده، بی درنگ به مقصد رهسپار می شدند.

در اين دوره همچنين وسايل و فعاليت‌هاي پستي منظمي ميان چند شهر به وجود آمد و نامه‌رساني و حمل و نقل کالا به جريان افتاد، تعرفه‌هاي پستي تعيين و اعمال شد و تمبر^* پست به طور منظم رايج شد و آيين‌نامه پستي به تصويب رسيد. در اين دوران همچنين در 1296ق/1878م به کوشش يکي از مستشاران به نام مسيورپدر، ايران به اتحاديه جهاني پست پيوست و دو سال بعد اداره پست به وزارت پست تغيير يافت در 1327ق/1909م پست با تلگراف^* ادغام و تحت عنوان وزارت پست و تلگراف فعاليت جديد خود را آغاز نمود. در 1308ش اداره تلفن^* به آن پيوست و نام «وزارت پست و تلگراف و تلفن» بر آن نهاده شد.

دوره سوم، را می توان دوراني سرنوشت ساز همراه با تحولي عظيم در صنعت پست ايران به شمار آورد. هم‌ زمان با انقلاب اسلامي و در جهت نيل به خودکفايي و استقلال اقتصادي فعاليت‌هاي ارزنده و سازنده‌اي در تمامي سطوح اقتصادي، فرهنگي، سياسي، صنعتي و غيره صورت پذيرفت و رقم خدمات پستي به ده‌ها برابر پيش از انقلاب افزايش يافت. شيوه‌هاي نوين پستي روز به روز گسترش يافت و کميت و کيفيت آن‌ها ارتقا پيدا کرد.

در دوران انقلاب و سازندگي فعاليت‌هاي بی شماري در شبکه پستي کشور صورت گرفت. ساختارهاي سنتي حذف و شبکه پستي جايگزين آن گرديد و با وسايل ارتباطي نوين مجهز شد که نقش ارزنده‌اي در تسهيل امور و سرعت و دقت در شبکه پستي داشته‌اند. در اين دوره قانون تشکيل شرکت پست جمهوري اسلامي ايران در آبان 1366ش در مجلس شوراي اسلامي به تصويب رسيد.

در حال حاضر، پست جمهوري اسلامي ايران از اعضاي فعال اتحاديه جهاني پست، اتحاديه پستي آسيا و اقيانوسيه، اتحاديه پستي جنوب و غرب آسياست و همچنين خدمات جديدي از قبيل: پست جواب قبول، پست تبليغ، پست‌بار، پست‌کرايه‌ در مقصد، پست اشتراک، سرويس پيک کتاب، پست تبليغات مستقيم، سرويس فروش دفترچه و ثبت نام دانشگاه، پرداخت حقوق مستمري بگيران شاغلان، ثبت نام متقاضيان حج‌ عمره، اقساط تلفن، ثبت نام تلفن همراه، قرارداد اجراي بيمه خدمات درماني، سرشماري نفوس و مسکن و غيره را ارائه می کند.

مآخذ

کوهیار دوالو