میرزا تقی خان امیرکبیر
امیرکبیر، میرزا تقیخان، (1222-1268 ه.ق / 1807-1852م) صدراعظم و اصلاحگر برجسته ایران در آغاز دوره ناصرالدین شاه قاجار. ملقب به عناوین رسمی میرزا، خان، وزیرنظام، امیرنظام، اتابک اعظم و امیرکبیر.
میرزا تقی خان فرزند کربلائی قربان آشپز، زادگاهش هزاوه فراهان اراک بود. به واسطه پدرش و بدون اصالتِ نسب خاندانی، با فراگیریِ سواد در مکتب خاندان قائم مقام به منشیگری و سپس پیشکار مالیه دولتی آذربایجان و وزیر نظام شد.
در دوره محمدشاه قاجار، در روسیه، ایروان (به همراه ناصرالدین میرزا ولیعهد) و عثمانی مأموریت سیاسی داشت. در سفر خسرومیرزا به روسیه برای حل مسئله قتل گریبایدف با او همراه بود و پس از آن در سفر ارزنهالروم (1263-1259ق) برای حل و فصل اختلافات مرزی و ارضی ایران و عثمانی به موفقیت بسیاری دست یافت. میرزا که در جلوس ناصرالدین شاه به تخت شاهی تلاشهای فراوانی انجام داد شخص اول ایران و مسئول همه امور از طرف شاه شد.1
او برای بار دوم با خواهر شاه- عزت الدوله- ازدواج کرد. نزدیکی او با شاه دوامی نیافت و در طی دوره صدارت خود با دشمنی روسیه، انگلیس و درباریان مواجه شد.2 هرچند گامهایی مؤثر برای اصلاح اوضاع اقتصادی، قضایی، اخلاق مدنی، مالیه، نظامی و ترویج علم و صنعت، برداشت اما نتوانست قدرت ناصرالدین شاه را محدود سازد.
ابعاد تلاشهای امیرکبیر شامل نوآوری در راه نشر فرهنگ و دانش و صنعت جدید، پاسداری از هویت ملی و استقلال سیاسی ایران و اصلاحات سیاسی و مملکتی و مبارزه با فساد اخلاقی بود.3 دوره صدارت امیر، نمونهای از «استبداد منور» است که روشی مبتنی بر قانون و عدالت و تربیت ملت و به «نظم میرزا تقی خانی» مشهور بود که با اعمال قدرت به قانون ضمانت اجرائی بخشید. شورشهای حسن خانِ سالار، بابیها،4 خالی بودن خزانه، نفوذ و سلطه خارجیان، اقتصاد و تجارت مصرفی و بحرانهای فرهنگی- سیاسی از مسائل مهم دوره او بود.
برایِ رفع بحرانِ مالی به کاهش مواجبِ همه درباریان و حتی شاه و حذف تیولات پرداخت- و مسائل اقتصادی را با اعمال قانون منع صدور طلا، تشکیل مجمع الصنایع و ترغیب و حمایت از اقتصاد ملی عملاً قانون تحمیلی تجارت آزاد منعقده در عهدنامه ترکمنچای و عهدنامه - 1257ه ق / ؟ م انگلیس را نقض میکرد.
اصلاحات قضائی و مدنی را با تأسیس «دیوانخانه عدالت»، آئین دادخواهی اقلیتهای مذهبی، اصلاح محکمه شرع، جلوگیری از رشوهگیری با اعمال قانون اعدام رشوهخوار، حذف عناوین دولتی و مداحی شاعران دنبال کرد.
به منظور جلوگیری از نفوذ روسیه در شمال، پیشرفت انگلیس در جنوب را سد کرد.6
در عرصه علم و دانش به تأسیس دارالفنون*، انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه و ترجمه کتب خارجی پرداخت. و اندیشههای اصلاحگرانه خود را در «کتابچه خیالات اتابکی» نگاشت.
امیر سزاوارِ عنوانِ «والاترین مخلوق خدا» بود7 و قربانی اراده مردانه و انعطافناپذیر خود شد.8 سرانجام به امر شاه عزل گردید و به اشتباه خود اقرار کرد که مملکت به جای وزیر عاقل به شاهِ عاقل نیاز دارد9 و در تبعیدگاهش در حمام قریه فین کاشان کشته شد (20 محرم 1268). بعدها ناصرالدین شاه از قتل او پشیمان شد.10
مآخذ:
1. سپهر، محمد تقی لسانالملک. ناسخ التواریخ. به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، چ اول، 1377، ج3، ص 1-1006.
2. آدمیت، فریدون. امیرکبیر و ایران. تهران: خوارزمی، چ سوم، 1348، ص 220-670.
3. روزنامه وقایعاتفاقیه. شماره 50، پنجشنبه، 23ربیعالاول 1268.
4. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. صدر التواریخ. تصحیح و تحشیه محمد مشیری، تهران: سازمان انتشارات وحید، 1349، ص 196-231.
5. بامداد، مهدری. شرح حال رجال ایران. تهران: زوار، بیتا، ج1، ص 209-221.
6. اقبال آشتیانی، عباس. میرزا تقی خان امیرکبیر. به کوشش ایرج افشار، تهران: توس، چ دوم، 1355، ص 246-265.
7. واتسون، رابرت گرانت. تاریخ ایران دوره قاجاریه. ترجمه وحید مازندرانی، تهران: امیرکبیر، چ دوم، 1348، ص334-337.
8. پولاک، ادوارد یاکوب. سفرنامه پولاک. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، چاپ دوم، 1368،ص 269-299.
9. مکی، حسین. زندگانی میرزا تقی خان امیرکبیر. تهران: ایران، چ ششم، 2535، ص 454-470.
10. مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: زوار، چ دوم، بیتا، ج1، ص 66-75 و 101.
میرحواس احمدزاده
امیرکبیر، میرزا تقی خان، (1222-1268ق / 1807-1852م)، نخستین صدراعظم ناصرالدین شاه.
در هزاوه فراهان از توابع اراک متولد شد. زمان ولادت وی محل تردید است.1 پدرش آشپز و ناظر دستگاه قائم مقام فراهانی بود و از آنجا که هوش و درایت فراوانی داشت تحت تعلیم و تربیت قائممقام قرار گرفت.2
پس از چندی به تدریج در دستگاه قائم مقام ترقی کرد و به منشیگری نظام ارتقا یافت و در اولین سفر سیاسی خود در 1244ق / 1828م به همراه هیئتی به منظور عذرخواهی از واقعه قتل گریبایدوف[1] سفیر روس در ایران عازم روسیه شد.(3) دو سال بعد به همراه ولیعهد، ناصرالدین میرزا، برای دیدار تزار روسیه به ایروان سفر کرد.
در زمان اقامت ناصرالدین میرزا در تبریز امیر به ریاست سپاه آذربایجان و پیشکاری ولیعهد منصوب شد.4 او همچنین مأموریت یافت تا در کنفرانسی که در ارزنه الروم برای حل اختلافات ایران و عثمانی تشکیل شده بود شرکت کند. او در این مأموریت تسلط خود را بر امور سیاسی ثابت کرد و حقوق از دست رفته ایران را بازگرداند.5
ناصرالدین میرزا پس از رسیدن به سلطنت، لقب امیرنظام به میرزا تقی خان اعطا کرد و او را به صدارت منصوب کرد و کلیه امور کشوری و لشکری را به او واگذار کرد.6 در این زمان اوضاع کشور پریشان و حکومت ملوکالطوایفی در سراسر کشور حکمفرما بود.7
نخستین اقدام امیر برای اصلاح امور کشور عبارت بود از کاهش نفوذ درباریان و قطع مستمریهای فوقالعاده، تمرکز امور اداری و مالیاتها و درآمدهای دولت، تنظیم بودجه، ایجاد تعادل بین درآمد و هزینه دولت، تشکیل سپاه منظم و از بین بردن ملوکالطوایفی.
در زمینه سیاست خارجی نیز اقدام به برقراری روابط دوستی و احترام متقابل با دولتها و اصلاح وضع سفارتخانههای ایران و جلوگیری از نفوذ کشورهای بیگانه در ایران کرد.8 پارهای از اقدامات امیر در طول صدارت عبارت است از: تأسیس کارخانههای اسلحهسازی و توپسازی، ایجاد سربازخانه و استحکامات در مراکز مهم مرزی و تقویت نیروی دریایی، ایجاد لباس متحدالشکل نظامی برای سربازان و صاحب منصبان، تأسیس چاپارخانه و قراول خانه، ایجاد کارخانههای مختلف صنعتی و پارچهبافی، اقدام به استخراج معادن، ایجاد سد بر روی رودخانهها و حمایت از کشاورزان و بازرگانان داخلی و خارجی، افزایش صادرات و کاهش واردات، مبارزه با کهنهپرستی و دفاع از حقوق اقلیتهای مذهبی، تأسیس مدرسه دارالفنون* و انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه*، استخدام استادان خارجی و اعزام دانشجو به اروپا.9 ایجاد نظام اطلاعرسانی و خفیهنویسی10 و بنا کردن ساختمانهایی نظیر: بازار امیر (کفاشها)، ساختمان مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین، ساختمان کاروانسرای امیر و بنای امامزاده زید.11
شاه به دلیل توطئه و دسیسههای مهد علیا و سفرای خارجی در 1268ق / 1852م فرمان عزل امیر را از صدارت صادر و او را به حکومت کاشان منصوب کرد.12
اوضاع کشور پس از عزل امیر آشفته و نابسامان شد و دشمنان امیر از بیم این که امیر دوباره به صدارت منصوب شود فرمان قتل امیر را از شاه گرفتند و سرانجام توسط علی خان حاجبالدوله در حمام فین کاشان به قتل رسید.13 امیر ابتدا در کاشان مدفون شد، اما به اصرار همسرش عزتالدوله، که خواهر تنی ناصرالدین شاه بود، پیکر او را به کربلا منتقل کردند.14
مآخذ:
1- دایرهالمعارف بزرگ اسلامی؛ نیزنک: مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: فرانکلین، 1345، ج 1، ص 252؛ شمیم، علیاصغر. ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: مدبر، 1374، ص 156.
2- مکی، حسین. زندگانی میرزا تقی خان امیرکبیر. تهران: ایران، 1373، ص 81.
3- برزآبادی فراهانی، مجتبی. زندگی و افکار امیرکبیر. تهران: اوستا، 1380، ص 60؛ تقیزاده، حسن. «میرزا تقی خان امیرنظام»، یغما. تهران: 1355، س بیست و نهم، ش 1، ص 140.
4- شمیم. همان. ص 160؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن. صدرالتواریخ. به کوشش محمد مشیری، تهران: 1349، ص 202، 205، 206.
5- بهنود، مسعود. کشتهگان بر سر قدرت. تهران: علم، 1378، ص 70-72.
6- مکی. همان. ص 152.
7- بهنود. همان. ص 80.
8- شمیم. همان. ص 160.
9- برزآبادی. همان. ص 9-11.
10- بهنود. همان. ص 91.
11- مکی. همان. ص 605-606.
12- همان. ص 524.
13- شمیم، همان. ص 170.
14- مکی، همان. ص 654.
الهه جواهری
[1]. Griboyedov