ملی شدن صنعت نفت

ملی شدن صنعت نفت، نهضت اجتماعی مردم برای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از بیگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ویلیام دارسی [William Knox D’Arcy]انگلیسی امتیاز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات ان را در سراسر ایران به جز پنج ایالت شمالی ایران كه در مجاورت با روسیه بودند، گرفت. با فوران كردن اولین چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سلیمان، شركت نفت ایران و انگلیس با دو میلیون لیره تأسیس شد و از 1292ش صدور نفت اغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خرید 56% از سهام شركت، خود را مالك ‌الرقاب امتیاز نامه دارسی ساخت. همچنین با تلاش در ضایع كردن حقوق ایران در 1312ش با استفاده از اختناق سیاسی دوره رضاشاه پهلوی^* قرارداد استعماری نفت را تا 1993م تمدید كرد. در جنگ‌های جهانی اول^* و دوم اهمیت نفت برای استعمارگران روشن شد و ملت‌های خاورمیانه، از ان میان ایران، نیز به اهمیت ان و قراردادهای استعماری اگاهی یافتند. تلاش‌های ایرانیان در مخالفت با چنین قراردادهایی از اواخر دوره قاجاریه^* اغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهانی دوم^* اقداماتی با صبغه ملی و استقلال‌طلبانه در راستای نهضت علیه امتیاز نفت به رهبری دكتر محمد مصدق^* از دوره چهاردهم مجلس شورای ملی^* اغاز شد (1323ش). دكتر مصدق با طرح «سیاست موازنه منفی» در ندادن امتیاز به بیگانگان باب هرگونه گفت و گو درباره نفت با دول خارجی را مسدود كرد و با هر عاملی كه «ایرانیت» و «اسلامیت» و حفظ قومیت و تمدن ایران را به خطر می‌انداخت مخالفت كرد و «اصل استقلال» را در پیوند با «اصل ازادی» محور حركت خود قرار داد و در 1327 نیز با یاری همكاران خود از تصویب گفت و گوهای گِس ـ گلشائیان در مجلس پانزدهم ممانعت كرد. با تشكیل كمیسیون نفت در مجلس شانزدهم به ریاست دكتر مصدق مخالفت با دولت‌های ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزم‌ارا ادامه یافت. بر پایه ماده واحده‌ای كه به مجلس حق استیفای حقوق ملی و مذاكرات و اقدامات لازم برای دفاع از منافع و ثروت‌های كشور را می‌داد، دولت رزم‌ارا را استیضاح كردند و عملیات زیانبار «شركت نفت ایران و انگلیس» را نشان دادند. با شرایط پیش امده اصل ملی شدن صنعت نفت كه توسط دكتر سیدحسین فاطمی^* پیشنهاد شده بود به نهضت همگانی اجتماعی تبدیل شد. اجتماع عظیم مردم در مسجد شاه به دعوت ایت‌الله سیدابوالقاسم كاشانی (به ویژه در 1 دی‌ماه و 6 بهمن‌ماه 1329) و مبارزه هم اهنگ و یكپارچه مردم و احزاب ملی در جبهه ملی ایران^* به رهبری دكتر مصدق، در مقابل كارشكنی‌های دربار و طرفداران انگلیس از یك سو و حزب توده و سیاست‌های شوروی از سوی دیگر، به پیروزی رسید و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شورای ملی و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملی شدن صنعت نفت به این‌گونه به تصویب رسید: «به نام سعادت ملت ایران و به منظور كمك به تأمین صلح جهانی، امضاء‌كنندگان ذیل پیشنهاد می‌نماییم كه صنعت نفت ایران در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات اكتشاف و استخراج و بهره‌برداری در دست دولت قرار گیرد».

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

ناصر تکمیل همایون