آذری

اذری، از گروه‌های قومی ترک زبان شیعی مذهب ایران.

خاستگاه اصلی اذری‌ها مناطق مختلف اسیای مرکزی بوده است. ان‌ها به تدریج از زمان استیلای حکومت‌های ترک مانند سلجوقی، مغول، تیموری و صفوی به مناطق اذربایجان ایران وارد شدند. این گروه‌های ترک پس از استقرار در اذربایجان با دیگر اقوام ایرانی ان منطقه مانند کردها، ارمنیان و اسوری‌ها و... در امیختند و هویت قومی خود را از دست دادند وساختار اجتماعی، مذهبی و سنت‌های ایرانی را فرا گرفتند. ان‌ها در ایران اذربایجانی، اذری و ترک نامیده می‌شوند.

سلاطین سلسله‌های ایرانی، ترک‌ها را برای در هم شکستن اتحاد ایلی‌شان، حراست از سرحدات، تنبیه و تشویق و... به نقاط مختلف ایران کوچاندند. از این‌رو به جز استان‌های اذربایجان‌ غربی و شرقی، اردبیل و تهران که از مهم‌‌ترین مراکز استقرار ترک‌هاست، ان‌ها در سراسر ایران نیز پراکنده‌اند.

روابط ایلات و گروه‌های مختلف ترک، با یکدیگر بیشتر بر اساس قدرت است تا ساختار خویشاوندی. در واقع ترکیب پیچیده‌ای از عناصری مانند وابستگی‌های سیاسی ـ فرهنگی، جنگاوری نیروهای نظامی و... ایلات و گروه‌های ترک را به هم پیوند داده است. از مهم‌‌ترین ایلات ترکی که در گذشته بر اساس روابط اقتدارگرایانه شکل گرفته‌اند می‌توان به قزلباش‌ها، شاهسون‌ها و قشقایی‌ها اشاره کرد. برخی از این ایلات در شکل‌گیری حکومت‌های ایرانی نقش بسزایی داشتند. مانند قزلباش‌ها و شاهسون‌ها که توسط ان‌ها حکومت صفویه شکل گرفت.

اکثر گروه‌ها و ایلات ترک کوچنده، امروزه در روستاها و شهرهای مختلف ایران اسکان یافته‌اند. لکن برخی از ایلات و عشایر ترک هنوز میان استان‌های مختلف کشور ییلاق و قشلاق می‌کنند. ایلات و طوایف قَره‌داغ ارسباران، اینانلو، شاهسون (ایلسُوَن)، قِزلباش‌، قاجار، افشار، قشقایی، ترک یارِم طاقْلو و... که میان استان‌های اذربایجان غربی و شرقی، اردبیل، اصفهان، فارس، همدان، کرمان، زنجان و... ییلاق و قشلاق می‌کنند، از مهم‌ترین گروه‌های کوچنده ترک به شمار می‌ایند.

سازمان اجتماعی و سیاسی عشایر ترک اذربایجان به صورت ایل، طایفه، باو (= باب)، تیره، گوبک (= گوبه، اوبه) و خانوار است. رؤسای تیره، گوبک و طایفه، اق سِقل (ریش سفید) و بگ نامیده می‌شوند.

تا قبل از ورود ترکان به اذربایجان، زبان مردم این منطقه پهلویِ اذری ـ یکی از زبان‌های باقی‌مانده از عصر ساسانی ـ بود. زبان کنونی اذری‌های ایرانی ترکیِ اذری است که در جریان موج‌های مداوم تهاجمات ترکان از اسیای مرکزی از دوره سلجوقی تا مغول (سده‌های 5 تا 7ق/ 11 تا 13م) جایگزین زبان‌ بومی مردم‌ اذربایجان شده است.

اذری‌ها در کشاورزی، باغ‌داری، دامپروری و تجارت مهارت دارند. شهر تبریز از دیرباز جز مراکز تجاری مهم ایران بوده است که به جهت قرار گرفتن در خطوط تجارت جهانی با کشورهای مختلف روابط بازرگانی دارد. براورد جمعیت ترکهای ایران ـ از این‌رو که در سرشماری‌های ملی گروه‌های قومی ثبت نمی‌شوند ـ دشوار است. لکن جمعیت ترکهای ایران را 12 تا 15 میلیون نفر تخمین زده‌اند.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

معصومه ابراهیمی