اسماعیلیان، کتابخانه ها

اسماعیلیان، کتابخانه‌ها، فرقه اسماعیلیان هر جا که استقرار یافته، چه در دوره ستر و اختفا و چه در دوره‌هایی که حکومت‌هایی تشکیل داده است، کتابخانه‌هایی پدید آورده و در آن‌ها آثار فرقه خویش را با دقت و مراقبت  فراوان حفظ کرده است.

پس از مرگ مستنصر، عده‌ای از اسماعیلیان که عمدتاً ساکن شام، عراق، و ایران بودند، به امامت ‌نزار معتقد شدند و در ایران به رهبری حسن صبّاح دولت نزاریان را تشکیل دادند و در قلاّع متعددی ساکن شدند. غیر از مجموعه‌های کم اهمیت‌تر آثار اسماعیلی که در دیگر قلاّع نگهداری می‌شد، مهم‌ترین کتابخانه این دوره از تاریخ اسماعیلیان، کتابخانه الموت است که به نام پایه‌گذار آن، کتابخانه"سیدنا" نامیده می‌شد. در کتابخانه الموت همه گونه کتاب و نوشته دینی، تاریخی، و علمی، از جمله اسماعیلی و نیز رسالات و آلات و ادوات علمی و اسناد و مکاتبات وجود داشته است. هلاکو در اواخر ذیقعده 654ق /1256م الموت را فتح کرد و آن را ویران ساخت. در مورد کتابخانه الموت نیز ابتدا به عطاملک جوینی، که همراه هلاکو بود، اجازه داده شد تا آن را بازرسی و آنچه صلاح می‌داند، جدا کند و بدین ترتیب  برخی کتب و ادوات از سوخت نجات یافت که این واقعه در تاریخ جوینی و تواریخ بعدی درج گردیده است.

پس از سقوط الموت، تا دو قرن بعد، تاریخ اسماعیلیه نزاری در هاله‌ای از ابهام و اختفا فرو رفت. عده بسیاری از نزاریان به افغانستان و سند مهاجرت کردند، اما گروه‌های کوچکی از ایشان نیز در ایران باقی ماندند. از قرن 8ق /14م نزاریان نیز به دو شاخه قاسم‌شاهی و محمد‌شاهی تقسیم شدند و محل استقرار امام قاسم شاهیان به انجدان واقع در دشت فراهان، بین اراک و قم، منتقل شد. بعدها در زمان شاه نزار (قرن 12ق /18م)، مقر دعوت قاسم‌شاهی در شهرها و قریه‌های کهک، کرمان، شهربابک، و یزد قرار داشته است که طبعاً مجموعه‌های دستنویس این فرقه نزد امامشان محفوظ بوده است. 1257ق /1841م که امام حسن‌علی شاه آقا خان اول در سرحد بلوچستان از بیگلربیگی کرمان شکست خورد و به افغانستان رفت، دوره استقرار مرکز دعوت نزاریان درایران به پایان رسید و به هند منتقل گشت. هم اکنون در هند اسماعیلیان نزاری که به خوجه مشهورند در نواحی سند، کاچ، گجرات، و بمبئی ساکنند. بخشی از نزاریان ایران در روستاهای زیرباد، مشهد (که مهم‌ترین کتابخانه آنان کتابخانه حکیم ناصر خسرو در جماعت‌خانه مشهد است)، بیرجند، شهربابک، و بخشی از کاشغر و یارقند چین، بدخشان تاجیکستان (جایی که هیئت اکتشافی روسی تعدادی نسخه خطی اسماعیلی به دست آورد)، سوریه، کنیا، تانزانیا، و شهرهای چیترال، هوترا، جامو و کشمیر و گلگیت پاکستان زندگی می‌کنند و مجموعه‌های نفیسی از دستنویس‌های اسماعیلی را نزد خود محفوظ داشته‌اند.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

فرزانه شادان پور