کاغذ

کاغذ، ابزاری برای نوشتن، کتابت، و ثبت اندیشه. این اصطلاح از واژه چینی ku-chih, kok, ci, به معنی پوست درخت توت آمده است. گفته‌اند که اصل این کلمه چینی است و نیز پنداشته‌اند که اصل آن را می‌باید در ترکی جست. اصل آن هر چه باشد این نکته مسلم است که کاغذ از طریق زبان و فرهنگ فارسی به عربی رفته و به صورت کاغذ (جمع آن کواغذ) تعریب شده است. کاغذ نوعی بافته گیاهی و ورقه‌ای نازک که از خمیر کردن خرده‌های مواد گیاهی مانند پوست و چوب درخت، پارچه و پنبه ساخته می‌شود. در واقع الیاف گیاهی در روند خاصی از تولید از هم جدا و سپس در مرحله تولید خمیر به صورت دیگری تشکیل و فشرده می‌شود و ماده کاغذ را تشکیل می‌دهد. شواهد و دلایل باستان‌شناسی نشان می‌دهد که آدمی از زمان‌های قبل در پی یافتن راه‌هایی بوده است که مقاصد و اندیشه‌های خود را بر آن‌ها ثبت و ضبط کند و انتقال دهد. پیش از اختراع کاغذ، برای نوشتن از موادی مانند سنگ، لوح گلی، استخوان پوست، چرم، برگ درخت و مانند آن‌ها استفاده می‌‌شد. پیش از نیمه نخست سده 2ق، کاتبان و نسخه‌نویسان در جهان اسلام با کاغذ آشنا نبوده‌اند و عموماً برای کتابت و نوشتن، ایرانیان از پوست حیواناتی چون گاومیش و گوسفند استفاده می‌کرده‌اند. پس از ظهور اسلام و گسترش مرزهای اسلامی در 133ق/ 751م نبردی میان مسلمانان و چینیان در نزدیکی سمرقند روی داد و عده‌ای از چینیان که کاغذساز بودند اسیر شدند؛ مسلمانان فن کاغذسازی را از همین اسیران آموختند و صنعت کاغذ در شهر سمرقند پا گرفت و این شهر به مرکز کاغذسازی تمدن اسلامی تبدیل شد و این صنعت از آن‌جا به سرزمین‌های دیگر نیز رسید. دیری نپایید که در شهرهای بزرگ خراسان کارخانه‌های کاغذسازی به راه افتاد و کاغذهای خراسانی به دیگر شهرهای اسلامی رسید و در دیگر بلاد اسلامی به تبع خراسانیان کاغذسازی رونق گرفت.  از مشهورترین شهرهای ایران که در کاغذسازی شهرت داشته، خونا یا خونج بوده که در زمان یاقوت حموی (د 626ق/ 1228م) به كاغذ‌ كُنان معروف بوده است. مهم‌ترين كاغذهايی كه پس از ورود كاغذ به ايران توليد شد، عبارت است از: كاغذ فرعوني: از انواع كاغذ‌های ساخت خراسان بود كه تا قرن پنجم هجریرواج داشت و اين نوع كاغذ با پاپيروس مصریرقابت مي‌كرد. كاغذ جعفري: از جمله كاغذهای خراسانی در زمان برمكيان ساخته مي‌‌شد و به جعفر برمكی منسوب است. كاغذ سمرقندي: نوعی كاغذ خوب و بسيار نيكو بود كه در سمرقند ساخته و به بيشتر شهرهایاسلامیصادر مي‌شد. كاغذ طاهري: از كاغذهایخراسانیو منسوب به طاهر دوم از امرای طاهری خراسان است. كاغذ طلحي: نوعیكاغذ خراسانیكه به طلحه بن طاهر منسوب است. كاغذ سلطاني: نوعیكاغذ كه به دليل مرغوب بودنش به اين نام شهرت يافته بود. برخیمعتقدند به سبب قطع آن به اين نام معروف شده است. كاغذ خطايیيا ختايي: نوعیكاغذ كه در ختا ساخته مي‌‌شد و كاغذيان و كاتبان خراسانیبا آن آشنا بودند و از آن استفاده مي‌كردند. اين نوع كاغذ در جهان اسلام به نام كاغذ چينی معروف بود. كاغذ خراساني: كاغذهايیاز كتان كه در خراسان ساخته مي‌شد. ابن نديم مي‌گويد كه اين كاغذها در زمان امويان و به قولیدر عهد بني‌عباس رواج يافته است. كاغذ خونجي: نوعیكاغذ ايرانیبود كه در خونا يا خونج از شهرهایآذربايجان ساخته مي‌شد. كاغذ مأموني: ظاهراً از كاغذهایخراسانیبود كه به روزگار مأمون خليفه ساخته مي‌شده است. كاغذ منصوري: گونه‌ایاز كاغذهایخراسانیكه به منصور كاغذی(د423ق/ 1031م) از اهالی سمرقند منسوب بوده است. اين نوع كاغذها در بسياریاز شهرهای ايران استفاده مي‌شدند تا اين‌كه برای توليد كاغذ تحرير و چاپ و انواع ديگر آن در 1346 شركتی به نام شركت سهامی كاغذ پارس تشكيل و در هفت تپه خوزستان اقدام به تأسيس كارخانه كاغذسازی كرد، كه از تفاله نيشكر، كاغذ چاپ و تحرير توليد مي‌كند. كارخانه‌هایديگرینيز در شمال كشور احداث شده است كه از چوب جنگل‌های شمال ايران، چوب صنوبر، تفاله نيشكر و كاغذهای باطله، كاغذهای چاپ و تحريری توليد مي‌كند. همچنين طرح‌هايی برای بازيافت كاغذ از مواد مصرف شده و زايد در دست بررسیاست. ايران امكانات لازم را برایخودكفايیدر توليد كاغذ دارد و اگر بخواهد نيازهای خود را با توليد داخلیو بدون واردات از كشورهایديگر تأمين كند، خواسته‌اش با احداث چند كارخانه كاغذسازیبه خوبیتأمين خواهد شد.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

میترا صمیعی