جمال

جمال، در عرفان نظری، از اسماء و اوصاف متقابل خداوند در برابر و همراه با جلال او. جمال و جلال در نظریه عرفان ابن عربی، د. 638ق/ 1240م، به گونه جزئی از نظریه‌ای جامع وارد شده و جایگاه خود را یافته است. ریشه‌های این نظریه در اندیشه نوافلاطونی منتقل شده به عالم اسلامی یافت می‌شود. در نزد فارابی، د. 339ق/ 950م، جمال، صفتی است ذاتی برای خداوند كه برترین موجود است و از طریق تعقل به ذات خودش حاصل می‌شود و هر زیبائی و زینتی را در پرتو خود محو می‌كند.

در نظام عرفانی ابن عربی، جمال نه به تنهائی بلكه در تقارن و تقابل با جلال مورد بحث قرار گرفته و از این دو چونان دو نوع از اسماء و صفات خداوندی سخن رفته است. عالم هستی، كه در برابر اصل وجود، یعنی وجود حق، جهان ممكنات یا عالم امكانی است، از طریق تجلی كمالات حقیقت واحد (= حق) در مراتب و ظهورات متعدد، به وسیله اسماء و صفات وجود می‌یابد و بدین ترتیب كمالات معشوق ظاهر می‌شود و زمینه برانگیختن رغبت و طلب بیشتر در عاشق فراهم می‌اید و بدین ترتیب مفهوم جهان شناختی جمال (= ظهور كمالات معشوق) با معنای معرفت شناختی این اصطلاح (= برانگیخته شدن طلب و رغبت) پیوند می‌خورد. موجود ممكن به سبب امكان ذاتیش در همه لحظه‌ها به فیض و امداد الهی نیاز دارد زیرا عالَم، در تغییر دائم و مردن و زنده‌ شدن مدام است. حق توسط اسماء جلالیه موجودات را از تعین و وجود خلع می‌كند و توسط اسماء جمالیه از نو زنده می‌كند. ان دسته از صفات خداوندی كه مبین لطف و مهر و زیبائی اویند، جمالی و ان دسته كه نشانه قدرت و قهر و جباریتند، به جلال او تعلق دارند. جمال و جلال با همدیگر ظاهر می‌شوند و بر چهار قسمند: جمال مطلق، تجلی حق است در ذات خود، كه از ان جلال مطلق به گونه قدرت مطلق پدید می‌اید. جمال مقید مرتبه ظهور حق است در ممكنات، و جلال مقید موجب حجاب حق از بندگان می‌گردد، زیرا به ذات او نمی‌توان پی برد و این از قهاریت اوست. از این رو هر جمالی را جلالی و هر جلالی را جمالی است.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

منوچهر پزشک