غایه

غایه، در فلسفه، یكی از چهار علت به وجود امدن چیزها. در میان علت‌های چهارگانه، علت فاعلی و غائی را علت وجود و علت مادی و صوری را علت ماهیت دانسته‌اند. نظریه علیت از ارسطو اقتباس و در فلسفه اسلامی با اموزه‌های دینی هماهنگ شده است. در تعریف غایه گفته شده ان چیزی كه وجود شیء برای ان است. مثلاً صندلی برای نشستن. هرچیز كه دارای غایت نباشد عَبَث (= بیهوده) است. به نظر حكمای الهی عالم هستی دارای غایت است و هیچ چیز عبث و بیهوده افریده نشده است. نه تنها موجودات عاقل بلكه اشیاء و امور طبیعی هم كه فاقد شعور و اگاهی هستند به سوی غایتی در حركتند و هدف و مقصدی را دنبال می‌كنند و اقتضای حكمت و عنایت خدا این است كه همه موجودات ممكن به سوی غایات خود در حركت باشند. این موضوع با مشاهده اثبات می‌گردد كه همه امور طبیعی به خاطر اثاری كه بر ان‌ها مترتب می‌گردد در حركتند، و از این روست كه هر چیزی نتیجه خاص خود را می‌دهد، مثلاً از دانه جو، جو می‌روید و از انسان، انسان متولد می‌شود و بر همین قیاس. این امر نشان دهنده وجود قانون دائمی است كه چون مانعی جلوی ان را نگیرد همواره همان‌گونه خواهد بود. حكمت، علم به نتایج و اثاریست كه بر هر چیزی مترتب می‌گردد و عنایت، علم فعلی (در برابر علم انفعالی كه از ان انسان است) خداوند است نسبت به بهترین نظام ممكن در هستی و این دو گونه علم (= حكمت و عنایت) با قدرت همراه است و حكمت و عنایت الهی اقتضا می‌كند هر چیز دارای عنایت باشد و غایت، سبب فاعلیت است. بدین معنا كه غایت موجب می‌شود تا فاعل اقدام به فعل كند و كاری را كه باید انجام ‌دهد و چیزی را باید پدید اورد براساس خدا جهان هستی را ایجاد كرده است، و غایتِ ان، چیزیست كه این جهان برای ان ایجاد شده است. به این دلیل است كه در فلسفه اسلامی، نخست از علت فاعلی سپس از علت غائی سخن می‌گویند و در مرتبه بعد از علت مادی و علت صوری. در این نظام جائی برای تصادف و افعال بیهوده و بی‌هدف وجود ندارد.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

منوچهر پزشک