میرداماد

میرداماد برگرفته از وبسایت ویزیت ایران قابل بازیابی ازhttps://www.visitiran.ir/fa/fame-myth/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AF

میرداماد، محمدباقر حسینی استرآبادی د. 1041ق/ 2-1631م، فیلسوف، متکلم و فقیه شیعی دوره صفویه. خاندان او در اصل استرآبادی ساکن اصفهان بودند که مرکز سیاسی و علمی ایرانان دوران به‌شمار می‌رفت. پدر محمدباقر، میرشمس‌الدین محمد به سبب ازدواج با دختر محقق کرکی فقیه و متکلم مشهور لقب داماد گرفته بود که این لقب به محمدباقر نیز رسید. میرداماد با پرورش در خاندانی اهل علم، به‌زودی به دانشمندی پر مایه مبدل شد و چنان‌کهاثار باقیمانده از او گواهی می‌دهند، در علوم دینی همچون فقه و اصول و تفسیر و حدیث قویدست و صاحب نظر شد. در زندگی شخصی نیز همانند یک عالم دینی به تکالیف مذهبی پایبندی داشت و عبادات زهدگونه و دشوار از او نقل شده‌اند. اما عمده اهمیت و شهرت او به واسطهاثارش در فلسفه و کلام به‌دستامده است. وی با شیخ بهائی دوستی نزدیک و عمیق داشت و هر دو از مقربان شاه عباس صفوی بودند. میرداماد در دوره شاه صفی به عتبات رفت و در همانجا وفات یافت و بین نجف و کربلا مدفون گردید. میرداماد، هر چند که در پرتو درخشش نام و شهرت شاگردش ملاصدرا، در پهنه تاریخ فلسفه تقریباً بر کنار مانده است، لیکن مهم‌ترین نقش را در انتقال و گسترش میراث عقلی حکمت و فلسفه سده‌های 6 و 7ق به سده 11ق دارد. نخستان‌که از حلقه درس او مردان بزرگی در حکمت و فلسفه چون ملاصدرا^*، سید احمد علوی ملا خلیل قزوینی و قطب‌الدین اشکوری بیرونامدند. دیگران‌که مقایسهاثار ملاصدرا نماینده مطلق و بی‌چون و چرای مکتب فلسفی اصفهان و یکی از چند فیلسوف بزرگ ایران ـ و جهان، بااثار میرداماد، که اغلب ناتمام و دشوار و پیچیده و گاه رمزی می‌باشند، نشان می‌دهد که جرقه‌های اصلی اندیشه ملاصدرا در روش و اسلوب، پس ازاشنائی با میرداماد که فلسفه خود را حکمت یمانی نامیده، به وجودامده‌اند. به سخن دیگر، زمینه‌ای که دران فلسفه ابن سینائی و حکمت اشراقی و عرفان ابن عربی و کلام شیعی (کلام، قرآن و خبر) درامیختند و حکمتی را پدیداوردند که چونان همراه و لازم مذهب تشیع تا کنون استوار مانده است، با میرداماداغاز شد و پس از پرورده شدن در اندیشه ملاصدرا از طریق او بهایندگان منتقل گردید. یکی از اندیشه‌های بنیادی میرداماد، که با بیان خاص او ابداعی نیز به شمار می‌آید، نظریه او درباره سرمد، دهر و زمان است که در کتاب الصراط المستقیم او به تفصیلامده است. در این کتاب که موضوعان، حدوث و قدم خود از مسائل پیچیده فلسفه به شمار می‌رود، زبان میرداماد نسبت به دیگراثارش پیچیدگی کمتری دارد. ازاثار متعدد میرداماد، که به سبب دشواری زبان و پیچیدگی بیان و اصطلاحات او کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، اخیراً چند کتاب مهم و کلیدی: الصراط المستقیم، تقویم الایمان، جذوات، مواقیت و شرحی بر قبسات او به نام شرح القبسات، نیز، نبراس الضیاء و تسواء السواء به روش تحقیقی و به گونه‌ای ارزشمند به چاپ رسیده‌اند.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

منوچهر پزشک