لکی

لكیlæki/ / از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی و مرتبط با زبان‌های كردی، گیلكی، گورانی، طالشی، سمنانی. زبان‌های ایرانی شمال غربی از لهجه‌های باستانی كه در سرزمین ماد و پارت (بخش شمال غربی ایران) رایج بوده‌اند، ریشه می‌گیرند. زبان لكی با كردی كرمانشاهی شباهت فراوان دارد و حتی در بعضی منابع به عنوان یكی از گویش‌های كردی معرفی شده است. در عین حال ازان‌جا كه این زبان در لرستان نیز رواج دارد در بعضی منابع به همراه لری یكی از زبان‌های ایرانی شاخه جنوب غربی به شمارامده است. اهالی هرسین و طوایف كاكاوند، بالاوند، جلالوند و عثمانوند كه در مسیر مرز بین اكراد كلهر و زنگنه و لرستان واقع شده‌اند نیز به لكی تكلم می‌كنند. لك‌های لرستان در اصل در سه بخش به نام‌های هرو /horru/ یا چقلوندی، سله سله یا الشتر و دلفان ساكن بوده‌اند. سپس به برخی مناطق دیگر مهاجرت كرده‌اند، مانند لك‌های دلفان و خواجه‌وند كه به كلاردشت مازندران یا دشت و كوهستان كجور رفته و با همین نام دران‌جا زندگی می‌كنند و لك‌های كرمان، صحنه، بوشهر و نقاط دیگر ایران. نواحی كه لك‌ها دران سكونت دارند از جمله لرستان شمالی و شمال غربی، گاهی لكستان نامیده می‌شود. لك‌ها ازان جهت اهمیت دارند كه خاندان زند از میانان‌ها برخاسته‌اند. امروزه احتمالاً حدود 000/000/1 نفر به این زبان سخن می‌گویند كه از این تعداد 000/150 نفر تك زبانه لك می‌باشند. لكی امیخته‌ای از واژگان كردی كلهری و لری می‌باشد به انضمام لغاتی از گویش اورامی كه به سبب شیوع مسلك اهل حق و حضور مبلغانان طی قرن‌ها بینان‌ها رواج یافته است. لكی از فارسی نیز تأثیر پذیرفته است. تعدادی از كلمات لكی كاربرد خود را از دست داده‌اند و جای خود را به كلمات فارسی داده‌اند: /Čam/ (رودخانه)، /čerika/ (فریاد) از ویژگی‌هایاوایی خاص زبان لكی به موارد زیر می‌توان اشاره كرد:

در بسیاری كلمات /x/ در تقابل با /G/ فارسی قرار می‌گیرد: /merx/ «مرغ» و /xam/ «غم» و /h/ در جایگاهاغاز واژه در تقابل با /x/ فارسی است: /hovârdan/ «خوردن». در بعضی كلمات لكی /ž/ در تقابل با /z/ فارسی است: /Žan/ «زن»؛ در بسیاری از كلمات /ân/ پایان كلمات فارسی، در لكی به صورت /o/ مشاهده می‌شود، مانند /no/ «نان» و /?o/ «جان»؛ /v/ و /z/ اوستایی هنوز در لكی باقی است، مانند /vâ/ «باد» و /zomâ/ «داماد».

در لكی نشانه‌های جمع عربی وجود ندارد و نشانه جمع /-ay/ است، مانند /kâray/ «كارها»؛ نشانه نكره در لكی /-ey/ است، مثل /kârey/ «كاری». صرف فعل و قواعد مربوط بهان در زبان لكی، در بیشتر موارد شبیه فارسی است (به عنوان مثال همانند فارسی، لكی نیز در سوم شخص مفرد شناسه ندارد) و تفاوت‌های احتمالی در شكل تلفظ است، مثلاً درگویش لكی در بعضی موارد شناسه‌ها هنگام صرف فعل دران ادغام می‌شوند و یا در بعضی مواقع حذف می‌گردند، به گونه‌ای كه در بعضی افعال تشخیص شناسه از بن فعل دشوار است. (/me:m/ «می‌دهم» از مصدر /dâ- yen/ «دادن». لكی از نظر واژه غنی است، به عنوان مثال برای گاو كلمات مختلفی دارد كه موقعیت سنی، كاری و جنس گاو را مشخص می‌كند: نوكل /nukal/ گاو ماده سه ساله)؛ كلگا /kalgâ/ (گاو نر)؛ جیل /jeyal/ (گاو نری كه تازه كاری شده است) و غیره. همچنین در لكی برای صداهای موجود در طبیعت و صدای حیوانات نیز واژه خاصی وجود دارد: صدای غرش خرس /bulbal/، زوزه سگ و روباه /loila/، صدای تندر /gerem hor/، صدای افتادن چیزی دراب /šelpa/ نحو و كلمات لكی تحت تأثیر لری كه از زبان‌های ایرانی جنوب غربی است تغییر فراوانی پیدا كرده است. با این حال دستور و نظام پایه فعل لكی و شباهتان به كردی حاكی از تعلق این زبان به شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی است. لكی زبان شعر و بیان حال، عشق، اعتقاد و حماسه بوده است. از ویژگی‌های منحصر به فرد لكی وجود هوره است. هوره در واقع راهی برای بیان احساسات درونی است كه همزمان در بطن خویشاهنگ شعر و موسیقی را به همراه دارد. اثار لكی مكتوب فراوان است. ماننداثار ملامنوچهر كولیوند كه به منوچهر لك مشهور است. دستنویس‌هایی هم از داستان‌هایی از شاهنامه فردوسی به لكی موجود است.

ماخذ

1.    امان‌اللهی بهاروند، اسكندر. قوم لر (پژوهشی درباره پیوستگی قومی و پراكندگی جغرافیایی لرها در ایران). تهران: مؤسسه انتشاراتاگاه، 1370، ص51.

- و نیز نك:                  .Com/ show- language. asp, Available. Onlinehttp://www.ethnologue 

2.    دولتیاری، روح‌الدین. لرستان (سرزمین كهن). خرم‌اباد: انتشارات افلاك، 1375، ص104.

3. Mackenzie, D.N. "kurd, kurdestān"  Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P 479.

و نیز نك: رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی». دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. 1380، جلد10، ص549؛ صفی‌زاده بوره‌كدیی، صدیق. فرهنگ كردی (بوره‌كدیی). تهران: پلیكان، 1380، ص360.

4.    ایزدپناه، حمید. فرهنگ لكی. گیلان: مؤسسه جهانگیری، 1367، ص40.

5.    سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل كرمانشاهان. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سها، 1374، ص270.

6.    ایزدپناه، ص170.

7. Minorsky, V. "lak"  Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E.J. BRILL. 1986, vol 5, P 616.

8.    مصاحب، غلامحسین. «لك». دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیركبیر، 1380، جلد2، 2498؛

http://www.ethnologue.com / show – language.asp, Available. Online.

9.     Gordon, Raymond. G., Jr. (ed) 2005.                                           

Ethenologue. Languages of the world, 15^th Edition. Dallas, Tex: sil International. به نقل از:

10.  سلطانی، ص270.

11.  http://www.lakestan.com. Online. Fr / article. Php3pid- article = 0141.

به نقل از: سید جلال رحیمی. «ارتباط گویش لكی با زبان‌های فارسی قدیم». چاپ شده در هفته‌نامه رشید، هفتم دی‌ماه 1382؛ و نیز: ایزدپناه، ص40.

12.  ایزدپناه، ص46.

13.  عالی‌پور خرم‌ابادی، كامین. دستور زبان لكی، ضرب‌المثل‌ها و واژه‌نامه. خرم‌اباد: انتشارات افلاك، 1383، ص 105.

14.  عالی‌پور خرم‌ابادی، كامین. دستور زبان لكی، ضرب‌المثل‌ها و واژه‌نامه. خرم‌اباد: انتشارات افلاك، 1383، ص 105 ص28.

15.  http://www.lakestan.com. Online. Fr, Available. Online.

به نقل از رحیمی، سیدجلال. همان.

16.  ایزدپناه، ص134، 104 و 36.

17.  http://www.lakestan.com. Online. Fr, Available. Online.

به نقل از رحیمی، سیدجلال. همان.

18.    ایزدپناه، ص15، 122، 113 و 84.

19.  htpp://www.kordishacademy. org/ English/ language/ laki – htmi, Available. Online.

به نقل از: - The Kurds, A Concise Hand book, By Dr. Mehrdad R. Izady, Dep. Of Near Eastern languages and Civilization Harvard University, USA. 1992.                             

20.  ایزدپناه، ص40.

21.  http://www.lakestan.com. Online. Fr, Available. Online.

به نقل از: سیدجلال رحیمی. «ارتباط گویش لكی با زبان‌های فارسی قدیم».

22.  سلطانی، ص270.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اتوسا رستم بیک