مطبوعات زنان

مطبوعات زنان، فعاليت‌ زنان در عرصة مطبوعات پس از انقلاب مشروطه آغاز شد. آنان همانند ديگر اقشار جامعه، هدف‌ها و نظرات خود را از طريق روزنامه‌ها مطرح مي‌كردند. در واقع پس از فتح تهران (1327ق) و گسترش فعاليت‌هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي زنان، انتشار روزنامه‌ها و مجلات ويژة زنان ضرورت پيدا كرد. از اين رو، زنان تجددطلب با امكانات محدود خود پا به عرصة روزنامه‌نگاري نهادند. آنان با انتشار اولين نشرية خود با نام «دانش» كه در 1289ش منتشر شد، 75 سال بعد از مردان، حيات مطبوعاتي خود را شروع كردند. دوره‌هاي انتشار نشريات زنان را مي‌توان به اين شرح بيان كرد:

1.  1289-1299ش در اين دورة دَه ساله سه نشريه «دانش»، «شكوفه» و «زبان زنان» منتشر شد. اين نشريات صرفاً به منظور بيداري تودة زنان بود و حاوي اخبار مربوط به زنان و تربيت آنان در زمينه‌هاي مختلف و تشويق اين قشر به كسب دانش مي‌پرداخت. اما روزنامة شكوفه از سال سوم به بعد كه عملاً به ارگان انجمن همت خواتين مبدل شد، رنگ و بوي سياسي و انتقادي به خود گرفت و علاوه بر مسائل مربوط به زنان، به مسائل سياسي چون استقلال ملي، مبارزه با نفوذ بيگانگان، تحريم كالاهاي وارداتي و ترويج منسوجات وطني، علل عقب‌ماندگي و برخي از مشكلات اقتصادي و اجتماعي جامعة ايراني پرداخت. اين روزنامه بر خلاف «دانش» مخاطبان خود را زنان به طور عام مي‌دانست و بي‌توجه نسبت به وضعيت زنان محروم و فقير و نحوة زندگي آنان نبود استفاده از كاريكاتور نيز از ويژگي‌هاي آن بود. «زبان زنان» نيز به واسطة انتشار اولين روزنامة زنان كه در خارج از تهران انتشار مي‌يافت و جنبش زن ايراني را تقويت مي‌كرد و نام «زن» را در عنوان خود قرار داده بود، اهميت داشت. اين روزنامه با دنبال كردن تحولات سياسي كشور و نقد و بررسي عملكرد دولت مي‌كوشيد مواضع سياسي زنان تجددطلب را بيان و راه را براي مشاركت اين گروه در عرصه‌هاي سياسي هموار كند. توجه به مباحث نظري مدرن مانند سوسياليسم و سوسيال دموكراسي، انتشار مقالات زنان و دختران و پرداخت حق‌ تأليف نويسندگان ساده نويس، مخالفت با قرارداد 1919 و به طور كلي طرفداري از آزادي زنان و توسعة فرهنگ ميان آنان از ويژگي‌هاي اين نشريه بود.

2.  1299-1320ش: در اين دوره، 13 نشريه به چاپ مي‌رسيد كه برخي مانند «نامة بانوان»، «عالم نسوان» و «جهان زنان» در 1299ش انتشار يافتند. مطالب اين نشريات اختصاصاً راجع به زنان بود و عمدتاً اجتماعي، ادبي، اخلاقي و به منظور بيدراي و بالا بردن سطح آگاهي و دانش زنان بود. در اين بين، «جهان زنان» نخستين نشرية اختصاصي زنان در ايران است كه صاحب امتياز آن مرد بود و مطالب آن با همفكري زن و مرد نوشته مي‌شد و با نشريات تندرو زنان در آن برهة زماني مخالف بود. مسئوليت ادارة اين مجله را در زمان انتشار در تهران، فخرآفاق پارسا به عهده داشت كه چون برخي از افراد، مطالب اين مجله را مخالف دين مي‌دانستند، تبعيد و مجله‌اش توقيف شد. اهميت ديگر اين نشريه تداوم انتشار آن در دوراني نسبتاً طولاني (12 سال) بود. ديگر نشريات اين دوره بيشتر در فاصلة 1300-1310ش منتشر شدند. در اين ميان مجلة «رهنماي بانوان» نخستين مجلة تخصصي بود كه در 1305ش به زبان فارسي و انگليسي و فرانسه منتشر مي‌شد. تنها سه نشريه «دختران ايران»، «نامة بانوان ايران» و «راهنماي زندگي» در فاصلة 1310 تا 1320ش به چاپ رسيدند. حكومت‌ پهلوي بر كلية نشرياتي كه بعد از تأسيس اين سلسله انتشار يافت، نظارت كامل داشت. اين نشريات با توجه به فرمان كشف حجاب، به ترويج فرهنگ بي‌حجابي و تمدن غربي بين زنان ايراني مي‌پرداختند.

3.  1320-1332ش: در اين دوره، تعداد نشريات تخصصي زنان و انتشار نشريه‌هاي چپي و توده‌اي مانند «تشكيلات زنان و بيداري ما»، «جهان زنان» و مخالف رژيم پهلوي افزايش يافت. از خصوصيات اين دوره تقليل سانسور و كنترل دولتي در كليه جرائد بود. در اين دروه 30 نشرية زنانه بر نشريات كشور افزوده شد كه 13 عنوان آن متعلق به دوران نهضت ملي‌ شدن صنعت نفت و همانند ديگر مطبوعات اين دوره مندرجات آن سياسي، اجتماعي، اقتصادي و ادبي بود. «رستاخيز ايران»، «بانو»، «پان ايرانيست»، «عالم زنان»، «حقوق زنان» از جمله نشريات اين دوره بودند. مجلة «بانو» اولين مجلة مصور زنانة ايران بود كه در اين دوره منتشر شد. روزنامة رستاخيز ايران نيز داراي تمايلات چپي بود و به خاطر لحن بي‌پرده و صريح خود اهميت و اعتبار داشت.

4.  28 مرداد 1332- 15 خرداد 1342 در اين دوره نشرية تخصصي زنان با نام‌هاي «زنان و جهان»، «بي‌بي»، «بانوي ايران»، «اطلاعات بانوان» و «خراسان بانوان» منتشر شد. به واسطة اختناق حاكم بر جامعه و خصوصاً مطبوعات، تقريباً تمام نشريات زنان دورة قبل كه حزبي بودند، تعطيل شدند و تنها نشريات زنانه‌اي كه دولتي و پاسخگوي اهداف آن بودند، انتشار يافتند. روش اين نشريات غالباً علمي، ادبي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي بود. مجلة اطلاعات بانوان در زمرة اولين نشرياتي بود كه مبادرت به معرفي زن‌هاي با استعداد در زمينه‌هاي مختلف كرد و به منظور كادر هيأت تحريرية خود و تشويق زنان به كار روزنامه‌نگاري، يك كلاس روزنامه‌نگاري تأسيس كرد.

5.  15 خرداد 1342-1357: در اين دوران 11 نشرية زنانه منتشر شد كه كاملاً وابسته به دولت و مجري اهداف آن بودند. تملق و تبليغ براي رژيم، سانسور، غرب‌زدگي و ترويج مُد غربي در اين نشريات اهداف آشكار بود. اطلاعات بانوان كه از دورة قبل هم منتشر مي‌شد، انتشار آن تا پايان اين دوره ادامه يافت. «مد روز»، «زن روز»، «زنان ايران»، «پست ايران» از جمله نشريات اين دوره بودند. مجلة پست ايران سعي در آشنا كردن زنان ايران با زنان انديشمند دنيا و تفكرات آنان داشت. مجلة زنان ايران نيز ناشر افكار خاندان پهلوي به ويژه اشرف پهلوي بود.

6.  از 1357 تا 1360ش: به غير از مجلة زن روز حدود 18 نشرية ديگر زنانه در اين دوره انتشار يافت و براي نخستين بار نشريات زنانة مذهبي منتشر شد. در پايان اين دوره نشريات زنانه ثبات بيشتري يافتند. انتشار نشريات مربوط به گروه‌هاي چپ افزايش يافت. مقالات اين نشريات بيشتر پيرامون نقش زنان در انقلاب اسلامي، حقوق زنان در قانون اساسي و مبارزات زنان چون شيلي و افغانستان و... بررسي زن از ديدگاه‌هاي مختلف بود.

7.  1360-1368: بيشتر نشريات اين دوره تحت تأثير جريانات جنگ و رويدادهاي آن قرار داشتند و عمدة مطالب آنان به جنگ و پيامدهاي آن، خانوادة شهدا و موقعيت حاكم بر جامعه اختصاص داشت. تعداد تيراژ نشريات گروه‌هاي چپ تا حد قابل ملاحظه‌اي كاهش يافت. نشريات تخصصي زنان به زبان‌هاي انگليسي – عربي- اردو به چاپ مي‌رسيد و 7 نشريه به نام‌هاي «محجوبه»، «شاهد بانوان»، «وحدت اسلامي»، «الطاهره»، «سورة بانوان»، «نداي خواهران مسلمان»، «برگزيدة سيماي زن» منتشر شد.

8.  1368- خرداد 1376: در اين دوره، نشريات زنان رشد قابل ملاحظه‌اي يافتند. يك سري نشريات خانوادگي كه همراه خود يك ضميمة خياطي و مدل لباس داشتند، نيز چاپ مي‌شد. مقالات اين نشريات عمدتاً ادبي، هنري، مذهبي و سياسي بود و به غير از «زن روز»، «پيام هاجر»، «محجوبه»، «الطاهره» يازده نشرية جديد مانند «ندا»، «برش»، «معراج»، «بانو» منتشر شد.

9.  1376 تاكنون: با توجه به حضور بيشتر زنان در اجتماع تحول خاصي در، نشريات زنانه صورت نگرفت و به نشريات دورة قبل چند نشريه اضافه شد. اين نشريات غالباً با روش سياسي و مضامين اصلاح‌طلبانه منتشر مي‌شد و با وجود تعداد قابل توجه نشريات زنانه مي‌توان گفت هنوز، به لحاظ محتوا پاسخگوي نيازهاي جامعة زنان نيستند.

مآخذ:

خسروپناه، محمدحسين. هدفها و مبارزة زن ايراني از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوي. تهران: پيام امروز، چ1، 1381، ص227-254؛ بيران، صديقه. نشريات ويژة بانوان. تهران: انتشارات روشنفكران و مطالعات زنان، چ1، 1381؛ محيط طباطبايي. تاريخ تحليلي مطبوعات ايران. تهران: بعثت، چ2، 1375، ص173، 175؛ برزين، مسعود. مطبوعات ايران. تهران: كتابخانة بهجت، 1354؛ دولت‌آبادي، صديقه. نامه‌ها، نوشته‌ها و يادها. به كوشش مهدخت صنعتي و افسانه نجم‌آبادي، شيكاگو: انتشارات نگرش و نگارش زن، چ1، 1377؛ شيخ‌اسلامي، پري. زنان روزنامه‌نگار و انديشمند ايران. تهران: بي‌نا، 1351، ص87-88، 119، 155، 186؛ صدرهاشمي، محمد. تاريخ جرائد و مجلات ايران. (4ج) جاهاي مختلف، بامداد، بدرالملوك. زن ايراني از انقلاب مشروطه تا انقلاب سفيد (2ج)، تهران: ابن‌سينا، 1347؛ شكوفه به انضمام دانش. تهران: كتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران، تهران: 1377؛ ابوترابيان، حسين. مطبوعات ايران از شهريور 1320-1326. تهران: انتشارات اطلاعات؛ صالحيار، غلامحسين. چهرة مطبوعات معاصر. تهران: 1351، ص333؛ برزين، مسعود. شناسنامة مطبوعات ايران از 1215 تا 1357. تهران: بعثت، ص42، 327؛ سلطاني، پوري. راهنماي مجلات ايران. تهران: كتابخانة ملي، ص134-138؛ پيرنيا، منصوره. سالار زنان ايران. تهران: 1374، ص402.

نادره جلالی