برزخ

برزخ، به معنای فاصله و حائل میان دو چیز است. این کلمه در سه آیه از قرآن آمده است.  برزخ را از دو دیدگاه می‌توان تعریف کرد:

1) از دیدگاه کلامی – اعتقادی،

برزخ در معانی زیر به کار رفته است:

الف) زمان مرگ تا رستاخیز که مراد فاصله زمانی میان دنیا و آخرت است؛

ب) گور یا قبر که مراد فاصله مکانی میان دنیا و آخرت است؛

ج) مانع بین دوزخ و بهشت.

2) از دیدگاه فلسفی – عرفانی،

برزخ در معانی مختلفی به کار رفته است:

الف) جسم، در حکمت اشراق [←حکمت اشراق]؛

ب) تعین اول، از دیدگاه عرفا که نخستین آفریده را به اعتبارات مختلف به نام‌های گوناگون نامیده‌اند که از جمله به اعتبار آن‌که فاصله (= برزخ) میان خالق و مخلوق است به آن برزخ جامع گویند؛

ج) عالم مثال، که، فروتر از عالم مجردات و فراتر از عالم اجسام قرار دارد و چون فاصله بین این دو عالم است، برخی از عرفاً و حکما از آن به برزخ یا عالم برزخ تعبیر کرده‌اند.

مآخذ

برزخ، در لغت، فاصله و حائل و مانع میان دو چیز را گویند. برزخ ظاهراً واژه‌یی‌ست معرب که به‌قول راغب اصفهانی، اصل آن (واژه پارسی) «برزه» بوده است. این واژه در قرآن در سه آیه ذکر شده است. در یک آیه در سوره فرقان و در آیـه دیگر در سوره الرحمن، برزخ در معنی فاصله و حاجز میان دو دریا (یکی شور و دیگر شیرین) که به هم نمی‌آمیزند، آمده و در آیـه سوم که از سوره مؤمنون است، در معنی عالم برزخ، یا فاصلـه میان مرگ و رستاخیز:

1ـ «او خدایی‌ست که آب دو دریا را به هم آمیخت، دو دریایی که آبِ یکی از آن دو شیرین و گوارا و آبِ دیگری شور و تلخ و میان این دو آب، فاصله و حائلی قرار داد تا همیشه از هم جدا باشند و به هم نیامیزند» (سوره فرقان، آیـه 53).

2ـ «و میان آن دو دریا فاصله‌یی است که به حدود یک‌دیگر تجاوز نمی‌کنند و به هم نمی‌آمیزند.» (سوره الرحمن، آیـه 20).

3ـ «گناهکاران گویند تا شاید به تدارک و جبران گذشته کردار نیک انجام دهم (و به آنان خطاب شود) که هرگز چنین نخواهد شد و (گناهکاران) کلمـه «ارجعونی» را که از سرِ حسرت بر زبان رانند و نتیجه‌یی نگیرند که از عقب آن‌ها عالم برزخ است تا روزی که برانگیخته شوند.» (سوره مؤمنون، آیـه 100).

اصطلاح «اعراف» نیز که نام سوره‌یی از قرآن است، در آیات 46 تا 49 آن سوره به‌معنی جایگاهی میان بهشت و دوزخ است.

برزخ در فلسفـه اشراق، دقیقاً معادل جرم و جسم در فلسفـه مشائی‌ست. بنابراین می‌توان برازخ را به علوی و سفلی تقسیم کرد.

مآخذ:

1.    راغب اصفهانی. مفردات. ماده برزخ.

2.    قرآن مجید. سوره‌های فرقان، الرحمن و مؤمنون.

تلخیص از: دایره‌المعارف تشیّع. مدخل‌های «اعراف»، ج 1، ص 271 و «برزخ»، ج 2، ص 176.

سید حسن امین