مقام

مقام، در لغت به معنی جایگاه ایستادن، برخاستن و نیز به معنای برخاستن و نشستن به کار می‌رود. در اصطلاح تصوف و عرفان، مقام، مرتبه‌ای از مراتب سلوک است که سالک آن را در پرتو اسماءالهی طی می‌کند تا به مرتبه نهایی برسد و به حقیقت دست یابد. مقامات به مثابه دوره‌های تحصیلی (= ابتدایی، متوسطه، عالی...) است که طالبان دانش طی می‌کنند و در هر دوره به میزانی از دانش دست می‌یابند. سالک راه حقیقت نیز مراتبی را که موسوم به مقامات، منازل، مواقف، درجات و وادی‌هاست. طی می‌کند و به تدریج به حقیقت دست می‌یابد. از حقیقت یا جلوه‌های حقیقت که به لطف و عنایت الهی بر سالک کشف می‌شود به حال (جمع ان احوال) تعبیر می‌گردد [← حال].

مقام دارای دو ویژگی است:

• نخست آن‌که بر خلاف حال که موهبت الهی است، امری است اکتسابی و نتیجه کوشش و عمل سالک است؛
• دوم، بر خلاف حال، پایدار است.

شمار مقامات در نظر اهل تصوف و عرفان متفاوت است: هزار، صد، چهل، دوازده، ده و هفت. چنان‌که خواجه عبدالله انصاری در رساله صد میدان، از صد میدان یعنی صد مقام سخن گفته و در منازل السایرین از ده مقام که هر یک را به ده بخش تقسیم کرده و بدین ترتیب شمار مقامات را در دو مرحله به صد رسانده است. عطار هم در مصیبت‌نامه از چهل مقام سخن در میان اورده است، اما شمار پذیرفته و جاافتاده مقامات، هفت است:

نخست، توبه، ورع، زهد، فقر، صبر، توکل و رضا،

بر طبق طبقه‌بندی ابونصر سراج نیشابوری [← هر یک از مقامات] که باید آن را روش‌شناسی مکتب زهد یا تصوف زاهدانه به شمار آورد؛ دوم، طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، توکل، و فقر و فنا بر طبق طبقه‌بندی فریدالدّین عطار نیشابوری که از ان‌ها به وادی‌های هفتگانه تعبیر می‌شود [← هر یک از وادی‌ها] و باید ان را روش‌شناسی مکتب عشق یا عرفان عاشقانه محسوب داشت.

نیز نگاه کنید به

• تصوف
• حال
• حقیقت

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه