آذربایجان غربی

آذربايجان غربي، نام استاني است به مركزيت شهر اورميه (= اروميه) واقع در شمال غربي ايران و در همسايگي كشورهاي عراق، تركيه و جمهوري آذربايجان (نخجوان)، با مختصات جغرافيايي َ58 ْ35 تا َ47 ْ39 عرض شمالي و َ20 ْ44 تا َ23 ْ47 طول شرقي. اين استان با 37463 كم² وسعت كه شامل 3/2 درصد از مساحت كشور است، از شرق با آذربايجان شرقي، از جنوب و جنوب شرق با استان‌هاي كردستان و زنجان همسايه است.¹ درياچة اورميه بين دو استان آذربايجان غربي و شرقي واقع شده و اين دو استان علاوه بر راه‌هاي زميني از طريق راه آبي و نيز راه آسفالت شده‌اي كه از ميان اين درياچه مي‌گذرد با يكديگر مرتبط هستند.² استان آذربايجان غربي، بر اساس آخرين تقسيمات كشوري، داراي 14 شهرستان، 36 بخش، 109 دهستان و 36 شهر است.³ شهرستان‌هاي تابع استان عبارتند از: ماكو ( در همسايگي جمهوري خودمختار نخجوان و تركيه)، چالدران (به مركزيت سيه‌چشمه)، خوي و سلماس (در همسايگي تركيه)، اورميه (در همسايگي تركيه و عراق)، اشنويه، پيرانشهر و سردشت (در همسايگي عراق)‌ و شهرستان‌هاي نقده، مياندوآب، مهاباد، بوكان، شاهين دژ و تكاب كه داراي مرز مشترك با كشورهاي همسايه نيستند. چهار شهرستان سلماس، اورميه، نقده و مياندوآب در سواحل شرقي و جنوبي درياچة اورميه (← درياچة اورميه)، قرار دارند.⁴ آذربايجان غربي در شمال غربي فلات ايران و در فلات آذربايجان قرار دارد (← آذربايجان شرقي). درياچة اورميه و زمين‌هاي كم ارتفاع جنوبي و شمالي آن، ارتفاعات استان آذربايجان غربي را تقريباً از ارتفاعات آذربايجان شرقي جدا ساخته است. درسرتا سر نواحي مرزي استان آذربايجان غربي، رشته‌كوه‌هايي به چشم مي‌خورد كه همچون ديواري از شمال تا جنوب كشيده شده و قسمت بيشتر آن بين 2000 تا 3000 متر ارتفاع دارد. بلندترين قلة اين رشته‌كوه‌ها، با نام زكي‌داغ در باختر شهر خوي قرار دارد كه داراي 3500 م ارتفاع است.⁵ به لحاظ زمين‌شناسي، سرزمين آذربايجان در دورة تِرْشياري [1](دوران سوم زمين‌شناسي) تحت تأثير فشارهاي وارد شده بر سطوح قفقاز و تركيه قرار گرفته و اين امر موجب پديد آمدن گسله‌ها و شكاف‌هايي در آن گرديده است. از سوي ديگر وجود منابع آب گرم، حاكي از آتشفشاني بودن فلات آذربايجان از جمله بخش غربي آن بوده است كه اكنون در دورة خاموشي خود قرار دارد.⁶ آذربايجان غربي در مسير يكي از گسل‌هاي بزرگ ايران قرار دارد و نواحي شمالي آن، به ويژه شهرهاي خوي و سلماس به لحاظ احتمال وقوع زلزله در قسمت «خطر خيلي بالا» واقع شده‌‌اند.⁷ استان آذربايجان غربي در حوضه‌هاي آبريز خزر، اورميه و خليج فارس و درياي عمان واقع شده است. رودخانه‌هايي كه از ارتفاعات جنوبي استان جاري مي‌شوند، برخي نظير سيمينه رود و زرينه رود به درياچة اورميه و برخي ديگر از طريق قزل‌اوزن به حوضة خزر وارد مي‌شوند و چند ريزابة ديگر هم پس از پيوستن به رودخانة زاب كوچك وارد كشور عراق شده و به حوضة خليج فارس و درياي عمان مي‌پيوندند.⁸ رودخانه‌هاي متعدد ديگري نيز كه از ارتفاعات مرزي با تركيه به سوي شرق جاري هستند، مانند زولاچاي، نازلو چاي، شهر چاي و باراندوزچاي، همگي به درياچة اورميه سرازير مي‌شوند. قسمت شمالي استان كه شهرستان‌هاي خوي، سيه‌چشمه و ماكو را در بر مي‌گيرد، در حوضة آبريز خزر قرار دارند و رودخانه‌هاي جاري در آن محدوده، نظير قطورچاي، زنگمار (زنگبار) چاي و آق‌چاي به رود ارس مي‌پيوندند و در نهايت به درياي خزر منتهي مي‌‌شوند.⁹ آذربايجان غربي، علاوه بر متأثر بودن از تودة هواي غربي، تحت تأثير توده‌هاي سرد قاره‌اي كه از سيبري و شمال اروپا به منطقه وارد مي‌شود، قرار دارد. اين استان به علت قرار گرفتن در عرض جغرافيايي بالا و وجود كوهستان‌هاي مرتفع، در مجموع از استان‌هاي سردسير و داراي ميانگين بالاي بارندگي (6/388م‌م) نسبت به ساير نقاط ايران است. شهرستان سردشت (در جنوب استان) با 900م‌م و شهرستان خوي با 240م‌م بارندگي ساليانه كمترين و بيشترين ميزان بارندگي را دارند. دماي هواي استان نيز بين 40 درجة سانتي‌گراد در تابستان و گاهي تا 30- درجة سانتي‌گراد در زمستان متغير است.¹⁰ آذربايجان غربي و شهرهاي آن به عنوان بخشي از سرزمين آذربايجان كه در طول تاريخ با نام‌هاي متعددي خوانده شده است، از نواحي تاريخي ايران و داراي سابقة سكونت و مدنيت از گذشته‌هاي دور بوده است¹¹ (← آذربايجان شرقي). در منابع تاريخي از شهرهايي كه در حال حاضر در محدودة كنوني آذربايجان غربي واقع شده‌اند، به كرات نام برده شده است. در حدودالعالم از اورميه با نام «ارميه» يا «ارمنه» ياد شده كه: «شهري بزرگست و آبادان و با نعمت بسيار» و نيز به سلماس و خوي اشاره شده كه شهرهايي خرم، آبادان و با نعمت بوده‌اند.¹² و به همين گونه ابن‌حوقل و مقدسي نيز در آثار خود چنين آورده‌اند¹³ و در نزهةالقلوب مستوفي هم شرح آن آمده است.¹⁴ آذربايجان غربي، بستر و محل برخورد و شكوفايي تمدن‌ها و فرهنگ‌هاي مختلف بوده است. در عجايب‌المخلوقات بنياد اورميه به زرتشت نسبت داده شده¹⁵ و برخي هم اين شهر را زادگاه و محل انتشار عقايد او مي‌دانند.¹⁶ آشوريان، ارمنيان، زرتشتيان، ترك‌ها، عرب‌ها و در قرن اخير روس‌ها و ديگر اشغالگران خارجي در جنگ‌هاي اول و دوم جهاني، هر يك اثري از خود در اين استان برجاي گذاشته‌اند. از آن‌جا كه نخستين گروندگان به حضرت مسيح (ع) از همين خطه بوده‌‌اند، لذا ادعاي وجود قديمي‌ترين كليساي جهان در آن به دور از ذهن نيست.¹⁷ آذربايجان غربي به لحاظ تقسيمات كشور، همواره با آذربايجان شرقي تشكيل استان واحد آذربايجان را تشكيل مي‌داده (← آذربايجان شرقي) تا اين كه در اصلاحية دومين قانون تقسيمات كشوري در 1316ش، به نام استان چهارم (شامل خوي، اورميه، مهاباد، مراغه و بيجار) خوانده شد؛ اما دوباره در 1325ش با آذربايجان شرقي ادغام شد و در نهايت در 1339 مجدداً با برخي تغييرات در شهرستان‌هاي تابعة خود، آذربايجان غربي نام گرفت.¹⁸ آذربايجان غربي درسرشماري 1375 تعداد 2496319 تن بوده است كه طبق برآوردها در 1384 به 2949427 تن رسيده است.¹⁹ استان آذربايجان غربي به دليل وجود منافع غني و عظيم آن و نيز توان‌هاي مثبت طبيعي براي توسعة كشاورزي و دامپرروي  و تأسيس صنايع مهم، يكي از استان‌هاي مستعد كشور است. امكانات فوق همراه با موقعيت جغرافيايي اين استان به لحاظ همسايه بودن با سه كشور و دروازة ورود به كشورهاي اروپايي و قفقاز، داراي اهميت بسياري است.²⁰ آذربايجان غربي به سبب موقعيت ارتباطي و جاذبه‌هاي طبيعي و فرهنگي و تاريخي گردشگري همه ساله پذيراي تعداد زيادي گردشگر داخلي و خارجي است. امكانات رفاهي در ساحل طولاني درياچة اورميه، مناظر طبيعي مناطق كوهستاني، آثار متعدد تاريخي نظير بناهاي حكومتي، مسجدها، كليساها، آتشكده‌ها، از جمله قره‌كليسا كه همه ساله پذيراي هزاران زائر مسيحي است، بخشي از جاذبه‌هاي گردشگري استان است.²¹

مآخذ:

1. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص8.
2. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران ويرايش دوم. تهران: همشهري، 1379، ص 2 و 13.
3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
4. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان آذربايجان غربي). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، 1384، ص1.
5. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص108 و 109.
6. همان. ص109.
7. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص45 و 48.
8. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. چ1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص74 (نقشة طبيعي استان آذربايجان غربي).
9. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص296- 291.
10. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان آذربايجان غربي. چ2، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1380، ص7 - 4.
11. بارتولد، و. تذكرة جغرافياي تاريخي ايران. ترجمة حمزه سردادور، چ 3، تهران: توس، 1372، ص 232-222.
12. حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانة طهوري، 1362، ص159 و 160.
13. لسترينج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي. چ6، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص178 و 179.
14. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهة القلوب. چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص132 و 133.
15. طوسي، محمد بن محمود. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. چ 2، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص180.
16. الف: منبع 13. ص178. ب: منبع 11. ص26.
17. بيت‌منصور، ويلسون. نمونه‌هايي از آثار باستاني آشوري‌هاي ايران. تهران: كميتة روابط بين‌المللي انجمن آشوري‌هاي ايران، 1377، مصوّر (كليه صفحات). ب: ملكميان، لينا. كليساهاي ارامنة ايران. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1380، ص11، 12، 54 و 55.
18. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص89 و 98.
19. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص16 و 19.
20. منبع 10. ص55- 50.
21. همان. ص60- 56 و منبع 17 - ب: ص55 و 56.
    [1]. Tertiary

غلامحسین تکمیل‌همایون