جنگ ایران و عراق

به دنبال سال‌ها کشمکش میان حکومت‌های ایران و عراق بر سر آبراه مرزی اروندرود، با سفر محمدرضا شاه پهلوی^* به الجزایر و حضور صدام تکریتی - نایب رئیس شورای انقلاب عراق - و با وساطت هواری بومدین، رئیس جمهور وقت الجزایر (1344-1357ش)، قرارداد 1975م الجزایر در 23 خرداد 1354ش (13 ژوئن 1975م) مبنی بر حسن همجواری میان ایران و عراق امضا و به اختلافات مرزی پایان داده شد. طبق این قرارداد حاکمیت دو کشور بر اروندرود بر مبنای خط «تالوگ» به رسمیت شناخته و مقرر شد هیئت مشترکی برای اداره آن در نظر گرفته شود. اما با گذشت چند سال عراق این قرارداد را کان لم یکن اعلام کرد و آن را بهانه تجاوز نظامی به خاک ایران قرار داد^[۱]. با آغاز ناآرامی‌های ایران در اواخر 1356ش حکومت عراق به تجهیز هرچه بیشتر ارتش خود پرداخت و در نوروز 1358ش صدام حسین در ضمن پیام نوروزی خواستار تجدید نظر در قرارداد 1975م الجزایر شد.²، اما امام خمینی این پیام را تنها یک پیام نوروزی تلقی کرد^[۲].

اهداف سیاسی و نظامی عراق از حمله به ایران عبارت بودند از: بازپس‌گیری شط‌العرب (اروندرود)، جداسازی استان خوزستان و الحاق آن به عراق، یا استقلال آن به نام عربستان، عقب راندن نیروهای ایران از کنار مرز مشترک دو کشور، تسلط بر منابع ثروت، به ویژه نفت، در استان خوزستان، تسلط بر نظام حاکم در ایران یا ساقط کردن آن و تأمین نیروی انسانی عراق از مردم خوزستان که آنها را عرب می‌پنداشت^[۳]. دولت عراق پایان گرفتن اختلافاتش با ایران را موکول به تحقق 3 شرط کرد: 1- به رسمیت شناختن عرب بودن مردم خوزستان 2- خروج بدون قید و شرط ایران از 3 جزیره تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی که در 1350ش بعد از 80 سال اشغال توسط انگلیس دوباره تحت حاکمیت ایران درآمده بودند (اما دولت عراق اعاده حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه را به شدت محکوم و اعلام داشت، این جزایر متعلق به عرب‌ها است) 3- بازگردان آن قسمت از شط‌العرب به عراق که طبق عهدنامه 1975م به ایران تعلق گرفته بود^[۴]. با عدم پذیرش این شروط از سوی ایران جنگی 8 ساله بین این دو کشور درگرفت^[۵].

در 15 مرداد 1367ش با حضور دبیرکل سازمان ملل در جلسه شورای امنیت و با حضور نمایندگان ایران و عراق آتش بس رسمی اعلام و عقب‌نشینی نیروهای عراق از نواحی اشغالی ایران بر اساس عهدنامه 1975م از 26 مرداد 1369ش شروع شد و طی 5 روز به پایان رسید^[۶]. قطعنامه 598 توسط شورای امنیت بر پایه قطعنامه‌های 582 و 588، با حکم به اینکه در منازعه میان ایران و عراق زمینه صلح حاصل شده است، در 10 بند تنظیم شد. مفاد قطعنامه چنین بود: رعایت آتش بس و عقب‌نشینی به مرزهای بین‌المللی، اعزام تیم ناظری از سوی سازمان ملل برای تأیید آتش‌بس و نظارت بر عقب‌نشینی، مشورت دبیرکل با دو طرف درگیر و ارائه گزارش به شورای امنیت، تبادل اسرا، همکاری دو طرف درگیر در خصوص حل معضلات منطبق با اصول منشور ملل متحد، خویشتنداری دیگر کشورها و احتراز از هر گونه اقدامی که منجر به تشدید منازعه گردد و همکاری در تسهیل اجرای قطعنامه، مشورت دبیرکل با دو طرف درگیر برای تفویض اختیار به یک هیئت بی‌طرف برای تحقیق راجع به مسؤولیت منازعه و ارائه گزارش به شورای امنیت، ارائه کمک‌های بین‌المللی برای بازسازی خسارات وارده و تعیین هیئتی برای مطالعه موضوع بازسازی و ارائه گزارش به شورای امنیت، مشورت ایران و عراق و کشورهای منطقه برای افزایش ثبات و امنیت، مطلع ساختن شورای امنیت از سوی دبیر کل در مورد اجرای قطعنامه و تشکیل جلسات دیگر در صورت ضرورت برای اجرای قطعنامه^[۷].

در 18 آذر 1370ش (9 دسامبر 1991م) خاویر پرز دکوئیار[]، دبیرکل سازمان ملل متحد، گزارش خود را مبنی بر متجاوز بودن عراق تسلیم شورای امنیت سازمان ملل کرد^[۸].

بیش از 87 شهر و نزدیک 4000 روستای ایران درگیر جنگ و خسارات سنگینی بر آنها وارد آمد و بیش از 328.340 واحد مسکونی و تجاری شهری و 76.390 واحد مسکونی روستایی به شدت آسیب دید. بر طبق گزارش دبیر کل وقت سازمان ملل در 1371ش فقط خسارات مالی مستقیم در حدود 97.200.000.000 دلار برآورد گردید.

این جنگ علاوه بر خسارات مستقیم وارده به میراث فرهنگی در حاشیه غربی و غرب ایران موجب بروز خسارات غیرمستقیم به آثار باستانی در ایران شد، از جمله با از بین رفتن کنترل مرزها، برای جلوگیری از خروج اشیاء عتیقه، سبب خروج هزاران قطعه شیء عتیقه شد. همچنین عراق بر خلاف مواد کنفوانسیون 1954م لاهه به بمباران و موشک باران مساجد، مدارس و تکایا و بافت قدیمی شهرها که محل سکونت توده مردم بود، اقدام کرد^[۹].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

مریم حسنی

↑ طالع، هوشنگ. تجاوز عراق، خیانت خودی، حمایت بیگانه. رشت: سمرقند، 1380، ص 35.
↑ طالع. هوشنگ. تجاوز عراق، خیانت خودی، حمایت بیگانه. رشت: سمرقند، 1380. ص 40-41.
↑ ابوغزاله، محمدعبدالحلیم. جنگ ایران و عراق. ترجمه نادر نوروزشاد، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ص 88.
↑ مصفا، نسرین؛ طارمی‌سری، مسعود؛ عالم، عبدالرحمان؛ مستقیمی، بهرام. تجاوز عراق به ایران و موضع‌گیری سازمان ملل متحد. تهران: دانشگاه تهران، 1366، ص 60.
↑ طالع.هوشنگ. تجاوز عراق، خیانت خودی، حمایت بیگانه. رشت: سمرقند، 1380 . ص 35.
↑ رشید، محسن؛ دری، محسن. کارنامه نبردهای زمینی. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381، ص 159-176.
↑ تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381؛ بری دیزجی، علی؛ کریمی شرفشاده، علی‌اصغر، صفایی، مجید؛ ابراهیمی، محمدنبی؛ صفایی، وحید. روزها و رویدادها. تهران: رامین، 1377، ج 2، ص 182 به بعد.
↑ رشید؛ دری. محسن. کارنامه نبردهای زمینی. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381 . ص 188.
↑ بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. دایرهالمعارف دفاع مقدس گزیده مداخل حقوقی و سیاسی. تهران: 1381، ص 49-50؛ نیزنک: بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. دایرهالمعارف دفاع مقدس گزیده مداخل عملیات و جغرافیا. تهران: 1381، ص 20-21.

[1] طالع، هوشنگ. تجاوز عراق، خیانت خودی، حمایت بیگانه. رشت: سمرقند، 1380، ص 35.

[2] طالع. هوشنگ. تجاوز عراق، خیانت خودی، حمایت بیگانه. رشت: سمرقند، 1380. ص 40-41.

[3] ابوغزاله، محمدعبدالحلیم. جنگ ایران و عراق. ترجمه نادر نوروزشاد، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ص 88.

[4] مصفا، نسرین؛ طارمی‌سری، مسعود؛ عالم، عبدالرحمان؛ مستقیمی، بهرام. تجاوز عراق به ایران و موضع‌گیری سازمان ملل متحد. تهران: دانشگاه تهران، 1366، ص 60.

[5] طالع.هوشنگ. تجاوز عراق، خیانت خودی، حمایت بیگانه. رشت: سمرقند، 1380 . ص 35.

[6] رشید، محسن؛ دری، محسن. کارنامه نبردهای زمینی. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381، ص 159-176.

[7] تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381؛ بری دیزجی، علی؛ کریمی شرفشاده، علی‌اصغر، صفایی، مجید؛ ابراهیمی، محمدنبی؛ صفایی، وحید. روزها و رویدادها. تهران: رامین، 1377، ج 2، ص 182 به بعد.

[8] رشید؛ دری. محسن. کارنامه نبردهای زمینی. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381 . ص 188.

[9] بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. دایرهالمعارف دفاع مقدس گزیده مداخل حقوقی و سیاسی. تهران: 1381، ص 49-50؛ نیزنک: بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. دایرهالمعارف دفاع مقدس گزیده مداخل عملیات و جغرافیا. تهران: 1381، ص 20-21.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]