آستان قدس رضوی

آستان‌ قدس رضوي، از بزرگ‌ترين و باشكوه‌ترين آثار تاريخي ـ مذهبي ايران در مشهد رضوي.

حضرت علي بن موسي‌الرضا(ع) (148يا151-203ق/765يا868-718م) هشتمين امام شيعيان، پس از شهادت به دستور مأمون خليفة عباسي در كنار مقبرة هارون الرشيد در دهي به نام سناباد به خاك سپرده شد.¹ نخستين بناي حرم امام رضا(ع) بر فراز گور هارون الرشيد ساخته شد.²

مَقْدسي براي نخستين بار در كتاب خود از حرم امام رضا(ع) به «مشهد» تعبير كرده است.³ در زمان ديالمه به تزئينات حرم افزوده شد.⁴ اما سبكتكين غزنوي حرم مطهر را ويران و زيارت آن را ممنوع ساخت، تا اين‌كه در زمان محمود غزنوي بناي حرم مرمت و توسعه داده شد.⁵ اين بنا در حملة غزها(548ق/1153م) دچار آسيب شد. سنجر سلجوقي (د552ق/1157م) حرم را مرمت كرده و گنبدي نيز بر آن ساخت. در روزگار خوارزمشاهيان نيز بر تزئينات حرم افزوده شد.⁶ با حملة مغول‌ها خساراتي به حرم وارد شد كه يك قرن بعد در دورة سلطان اولجايتو مرمت و گنبد حرم نيز تجديد بنا شد. در زمان تيموريان گوهرشاد آغا همسر شاهرخ تيموري دو رواق «دارالحفّاظ» و «دارالسّياده» و مسجد جامع معروف «گوهرشاد» را (821ق/1418ق) زير نظر معمار بزرگ، قوام‌الدين شيرازي ساخت.⁷

در زمان سلطان حسين بايقرا نيز نيمي از صحن عتيق و ايوان اميرعلي شيرنوايي ساخته شد.⁸ در دورة صفويان طلاكاري گنبد سلطان محمد خدابندة صفوي ترميم و طلاكاري منارة روزگار غزنويان، در ايام شاه طهماسب اول(984ق/1576م) به انجام رسيد.⁹ شاه عباس اول، علاوه بر توسعة صحن عتيق، طلاكاري گنبد حرم را نيز مرمت كرد. وي تعداي قرآن خطي منسوب به ائمة اطهار(ع) تقديم آستان قدس كرد و املاك زيادي را وقف حرم كرد.¹⁰ شاه عباس دوم (1077ق/1666م) صحن عتيق را كاشي‌كاري و شاه سليمان(1105ق/1693م) گنبد مطهر را كه بر اثر زلزله (1084ق/1673م) شكاف برداشته بود مرمت كرد و چندين مدرسه ساخت. ايوان و رواقِ الله‌وردي‌خان و رواق حاتم‌خاني نيز از ساخته‌هاي اميران بزرگ دولت صفوي است.¹² نادرشاه افشار منارة دورة غزنويان و ايوان اميرعلي شير را طلاكاري كرد(1160ق/1747م) و مناره‌اي در همان صحن برپا داشت و اشيائي زرين و گوهر‌نشان  به آستان قدس تقديم داشت. سقا‌خانة «صحن‌عتيق» هم از بناهاي نادري است. در روزگار قاجاريه صحن جديد ساخته شد. ايوان شاه عباس صحن عتيق، توحيدخانة مباركه مرمت و ايوان ناصري طلاكاري شد و در زمان توليت عضدالملك (1276ق/1859م) روي نقاشي‌ها و كاشي‌هاي نفيس حرم آئينه‌كاري شد. گنبد حرم مطهر كه در (1330ق/1912م) توسط متجاوزان روسية تزاري گلوله‌‌باران شده بود¹³ توسط حسين ميرزا نيرّالدوله والي خراسان و با كمك اشخاص نيكوكار مرمت شد. در زمان پهلوي ضمن توسعة خيابان‌هاي اطراف حرم تعداي از بناهاي آستان قدس و خود ضريح مطهر مرمت گرديد و ساختمان‌هاي جديد اداري، كتابخانه و موزه ايجاد شد.¹⁴ ار كارهاي انجام گرفته پس از پيروزي انقلاب اسلامي، ايجاد بست طبرسي، دانشگاه علوم اسلامي، صحن جمهوري اسلامي و قدس، آغاز بناي جديد كتابخانه و موزه و رواق «دارالولايه» مي‌باشد.

حرم: بنايي مستطيل شكل به طول90/10 و عرض40/10 متر ارتفاع80/18 متر.

بقعه و ضريح: قديم‌ترين ضريح مربوط به خوارزمشاهيان بوده و در دوره‌هاي بعد نيز تغييرات و تعميراتي در ضريح صورت گرفته است. و اكنون ضريح جديد آن در حال آماده‌سازي است.

گنبد: گنبد دو پوشش است: پوشش داخلي كه مقرنس كاري است، پوشش بيروني با20/31 متر ارتفاع كه پوشيده از خشت‌هاي مسي با لايه‌اي از طلاست.

گلدسته‌ها: حرم داراي دو گلدسته به ارتفاع50/40 متر است. يكي از آثار سوري بن معتز در زمان غزنويان و ديگري ساختة نادرشاه.¹⁵

صحن‌ها: صحن عتيق (انقلاب)، صحن جديد (آزادي)، صحن امام‌خميني (موزة سابق)، صحن جمهوري اسلامي، صحن قدس.

رواق‌ها: دارالحفّاظ، دارُالسيّاده، دارُالسَّعاده، دارُالضَّيافَه، دارُالذَّكرْ، دارُالسُّرور، دارالعَّزه، دارالسَّلام، دارالشُّكر، دارالفَيض، دارالولايه، رواق توحيدخانه، رواق حاتم‌خاني، رواق الله‌وردي‌خان، رواق مسجد بالاسرمبارك.

بست‌ها: بست‌ها آغاز حريم ابنية آستان قدس به شمار مي‌روند كه در شرق، غرب و شمال واقع شده‌اند.¹⁶

مؤسسات فرهنگي: شامل كتابخانه، موزه، دانشگاه علوم اسلامي، مؤسسة پژوهش‌هاي اسلامي، بنياد فرهنگي رضوي و مؤسسة چاپ و انتشارات مي‌باشد.¹⁷

موقوفات: اموال منقول و غيرمنقول بسياري در سراسر ايران به ويژه از دورة صفويه به اين سو وقف آستان قدس شده است كه اسناد آن موجود است.¹⁸

توليت و تشكيلات اداري: تا زمان تهماسب اول صفوي ادارة آستان قدس به وسيلة نقيبان بوده. طهماسب براي اولين بار امير ابوالولي را متولي آستان كرد.¹⁹ محاسبات مالي آستان نيز به شيوة سياق‌نويسي بوده تا اين‌كه در 1305، 1328، 1354ش آئين‌نامه‌هاي اداري و مالي جديدي براي ادارة آستان قدس وضع گرديد.²⁰ آستانة رضوي مشهد اكنون مهم‌ترين كانون زيارتگاهي در ايران است كه از اين رو در صنعت گردشگري نيز تأثير فراوان دارد و به اين دليل در مركز شهر مشهد طرح‌هاي بزرگ عمراني به اجرا در آمده است.

مآخذ:

1. بيهقي، ابوالفضل. تاريخ بيهقي. تصحيح علي اكبر فياض، مشهد: 1356، دانشگاه فردوسي، ص531.
2. اصطخري، ابواسحاق ابراهيم. مسالك و ممالك. به اهتمام ايرج افشار، تهران: 1372،  انتشارات علمي و فرهنگي، چ چهارم، ص203.
3. مقدسي، محمد بن احمد. احسن التقاسيم. ترجمة علينقي منزوي، تهران: 1361، شركت مؤلفان و مترجمان ايران، ج2، ص515.
4. ابن‌بابويه، ابي جعفر الصّدوق. عيون اخبار الرّضا. ج1، قم: كتاب‌فروشي طوس، 1362، ج2، ص719.
5. ابن اثير، عزّالديّن علي. تاريخ كامل. ترجمة خليلي و حالت، تهران: شركت چاپ و انتشارات كتب ايران، بي‌تا، ج 16، ص114-116؛ محمد هاشم بن محمدعلي. منتخب التواريخ. كتاب‌فروشي اسلاميه، 1382ق، ص 609.
6. امور فرهنگي آستان قدس، آستان قدس ديروز، امروز، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوي، 1356، ص29.
7. خواندمير، غياث‌الّدين بن همام الدّين الحسين. حبيب السير. به اهتمام محّمد دبير سياقي، ج4، چاپ دوم، بي‌جا، 1353، ص14.
8. گروسه، رنه. امپراتوري صحرانوردان. ترجمة عبدالحسين ميكده، تهران: 1368، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ سوم، ص770-771.
9. اسكندر بيگ منشي. عالم آراي عباسي. تهران: 1350، انتشارات اميركبير، چاپ دوم، ج1، ص52؛ و افوشته‌اي نطنزي، محمود بن هدايت‌الله. نقاوة الآثار. به اهتمام احسان شرقي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1350، ص 13، 372، 373.
10. فلسفي، نصرالله. زندگي شاه عبّاس اوّل. تهران: 1371، انتشارات علمي، چاپ پنجم، ج1، ص 375، 860.
11. منجّم، ملاّ جلال‌الدين. تاريخ عباسي. به كوشش سيف‌الله وحيدنيا، تهران: 1366، انتشارات وحيد، چاپ اول، ص 117.
12. اديب‌هروي، محمّد. حديقة الرّضويّه. مشهد: 1327، چاپ سربي، ص39.
13. سايكس، سرپرسي. تاريخ ايران. ترجمة سيد محمد تقي‌فخر داعي‌گيلاني. تهران: 1343، شركت سهامي چاپ و انتشار، ج2، ص655.
14. كارنامة دو سالة آستان قدس رضوي. تهيه و تنظيم روابط عمومي ادارة امور فرهنگي، مشهد: بي‌نا، بي‌تا؛ خوانساري، محمدباقر. روضات الجنات. بيروت: 1390ق، ج 6، ص 273.
15. اعتضاد‌پور، علي. «ابنية آستان قدس» نامة آستان قدس. دوره 6، 1344، ص 225.
16. قصابيان، محمد. تاريخ مشهد. مشهد: 1377، الضار، ص 246.
17. عطاردي، عزيزالله. تاريخ آستان قدس.  ؟: ج 1، 1371، عطارد، ص369 .
18. مؤتمن، علي. راهنما يا تاريخ آستان قدس رضوي. تهران: 1348، آستان قدس؛ اسناد موقوفات آستان قدس رضوي در هرات، به كوشش علي كريميان، تهران: 1378، سازمان اسناد ملي.
19. كاوياني، احتشام. شمس‌الشموس. بي‌جا، 1354، ص36-39.
20. سجادي، صادق. «آستان قدس رضوي»، دايرة المعارف بزرگ اسلامي. تهران: 1367، مركز دايرة المعارف بزرگ اسلامي، ج1، ص349. حشمت‌اله عزیزی