اسماعیلیان، کتابخانه ها
اسماعيليان، كتابخانهها، فرقة اسماعيليان هر جا كه استقرار يافته ، چه در دورة ستر و اختفا و چه در دورههايي كه حكومتهايي تشكيل داده است، كتابخانههايي پديد آورده و در آنها آثار فرقة خويش را با دقت و مراقبت فراوان حفظ كرده است.
پس از مرگ مستنصر، عدهاي از اسماعيليان كه عمدتاً ساكن شام، عراق، و ايران بودند، به امامت نزار معتقد شدند و در ايران به رهبري حسن صبّاح دولت نزاريان را تشكيل دادند و در قلاّع متعددي ساكن شدند. غير از مجموعههاي كم اهميتتر آثار اسماعيلي كه در ديگر قلاّع نگهداري ميشد، مهمترين كتابخانة اين دوره از تاريخ اسماعيليان، كتابخانة الموت است كه به نام پايهگذار آن، كتابخانة"سيدنا" ناميده ميشد. در كتابخانة الموت همه گونه كتاب و نوشتة ديني، تاريخي، و علمي، از جمله اسماعيلي و نيز رسالات و آلات و ادوات علمي و اسناد و مكاتبات وجود داشته است. هلاكو در اواخر ذيقعدة 654ق /1256م الموت را فتح كرد و آن را ويران ساخت. در مورد كتابخانة الموت نيز ابتدا به عطاملك جويني، كه همراه هلاكو بود، اجازه داده شد تا آن را بازرسي و آنچه صلاح ميداند، جدا كند و بدين ترتيب برخي كتب و ادوات از سوخت نجات يافت كه اين واقعه در تاريخ جويني و تواريخ بعدي درج گرديده است.1
پس از سقوط الموت، تا دو قرن بعد، تاريخ اسماعيلية نزاري در هالهاي از ابهام و اختفا فرو رفت. عدة بسياري از نزاريان به افغانستان و سند مهاجرت كردند، اما گروههاي كوچكي از ايشان نيز در ايران باقي ماندند. از قرن 8ق /14م نزاريان نيز به دو شاخة قاسمشاهي و محمدشاهي تقسيم شدند و محل استقرار امام قاسم شاهيان به انجدان واقع در دشت فراهان، بين اراك و قم، منتقل شد. بعدها در زمان شاه نزار (قرن 12ق /18م)، مقر دعوت قاسمشاهي در شهرها و قريههاي كهك، كرمان، شهربابك، و يزد قرار داشته است كه طبعاً مجموعههاي دستنويس اين فرقه نزد امامشان محفوظ بوده است. 1257ق /1841م كه امام حسنعلي شاه آقا خان اول در سرحد بلوچستان از بيگلربيگي كرمان شكست خورد و به افغانستان رفت، دورة استقرار مركز دعوت نزاريان درايران به پايان رسيد و به هند منتقل گشت. هم اكنون در هند اسماعيليان نزاري كه به خوجه مشهورند در نواحي سند، كاچ، گجرات، و بمبئي ساكنند. بخشي از نزاريان ايران در روستاهاي زيرباد، مشهد (كه مهمترين كتابخانة آنان كتابخانة حكيم ناصر خسرو در جماعتخانة مشهد است)، بيرجند، شهربابك، و بخشي از كاشغر و يارقند چين، بدخشان تاجيكستان (جايي كه هيئت اكتشافي روسي تعدادي نسخة خطي اسماعيلي به دست آورد)، سوريه، كنيا، تانزانيا، و شهرهاي چيترال، هوترا، جامو و كشمير و گلگيت پاكستان زندگي ميكنند و مجموعههاي نفيسي از دستنويسهاي اسماعيلي را نزد خود محفوظ داشتهاند.2
مآخذ:
1. جويني، عطاملك. تاريخ جهانگشاي. به كوشش محمد قزويني، ليدن: بريل، 1355ق / 1937م، ج 3، ص 269-270؛ رشيدالدين فضلالله. جامعالتواريخ: بخش اسماعيليان و فاطميان و نزاريان و داعيان و رفيقان. به كوشش محمدتقي دانشپژوه و محمد مدرسي (زنجاني)، تهران: بنگاه ترجمه و نشركتاب، 1356، ص175؛ دفتري، فرهاد. تاريخ و عقايد اسماعيليه. ترجمة فريدون بدرهاي، تهران: فرزان روز، 1375، ص370-372، 436-437 و 487.
2. Daftary, Farhad. "Anjoman-e Esmaili (Ismaili Society)" .Encyclopaedia Iranica. Vol.II, (1), p. 84.
فرزانه شادان پور