میرزا یوسف خان اعتصامی
اعتصامی، میرزا یوسفخان. (1296ق/ 1879م – 1316). نویسنده، مترجم، ادیب، کتابدار، و از بنیانگزاران نخستین چاپخانههای سربی در ایران، رئیس کتابخانة مجلس شورای ملی و از گردانندگان کتابخانة تربیت تبریر. وی که در زمان حیات پدر به اعتصام دفتر و پس از فوت او به اعتصامالملک آشتیانی شهرت داشت، در شهر تبریز به دنیا آمد. یوسف از ابتدای کودکی زیر نظر پدر به فراگیری زبان و ادبیات فارسی، عربی، ترکی، و فرانسوی پرداخت. در جوانی به آموختن فقه، اصول، منطق، و کلام مشغول شد و در نگارش نستعلیق، نسخ، شکسته، و سیاق مهارت یافت.1 نخستین اثر او مقدمهای است که در هفده سالگی بر کتاب چند بیت در مصیبت آلعبا، اثر میرزا علی ادیب خلوت، نوشت و در 1311ق/ 1893م در تبریز چاپ شد.2 در 1318ق/ 1900م در شهر تبریز یک چاپخانة حروف سُربی در شهر تبریز بنا نهاد که از نظر قدمت دومین چاپخانة سُربی این شهر محسوب میشد. یوسف اعتصامی، مترجم توانایی در زبان عربی بود و کتابهای خدعه و عشق، سفینة غوّاصه، و تیرهبختان را از زبان فرانسوی به فارسی ترجمه کرد. علاقة بیش از حد یوسف اعتصامی به ترجمه و تألیف، او را از مشاغل دولتی بر حذر میداشت. وی در 1320- 1321ق/ 1902- 1903م به کمک سیدحسن تقیزاده، سیدحسن عدالت و محمدعلی تربیت مجلة گنجینة فنون را در تبریز منتشر ساخت و هشت سال بعد مجلة بهار را در دوازده شماره در تهران منتشر ساخت.3 با تأسیس و تشکیل کتابخانة مجلس شورای ملی، اعتصامی عهدهدار ریاست آن کتابخانه شد و حکم ریاست کتابخانة مجلس در اول فروردین 1305ش برای وی صادر گردید،4 و تا پایان عمر ریاست آنجا را برعهده داشت. حضور یوسف اعتصامی در کتابخانة مجلس سبب شد که بسیاری از دوستانش که همگی از ادیبان بزرگ زمان بودند، در آن کتابخانه گرد هم آیند و آنجا را تبدیل به کانون ادبی کنند.5 وی مدت یک سال (1299- 1300ش) ریاست «ادارة تألیفات وزارت معارف» را نیز برعهده داشت. در 1327- 1328ق/ 1909- 1910م، یعنی در ابتدای ورود به تهران، مدتی ریاست کتابخانة سلطنتی را برعهده داشت و به گفتة بدری آتابای وی ششمین رئیس آن کتابخانه محسوب میشد.6 در زمانی که یوسف اعتصامی ریاست کتابخانة مجلس شورای ملی را برعهده داشت دو جلد از فهرست نسخ خطی کتابخانة مجلس شورای ملی توسط وی به چاپ رسید. بنا به گفتة علیاکبر دهخدا جلد سوم هم زیر چاپ بود که وی چشم از جهان فروبست.7
مآخذ:
1. دهخدا، علیاکبر. «تاریخچة زندگانی پدر شاعر». یادنامة پروین اعتصامی. به کوشش علي دهباشی، تهران: دنیای مادر، 1370، ص 164؛ میرانصاری، علی. اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران. تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1376، ص 1/185-189.
2. میرانصاری. همان. 1/187.
3. آرینپور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: زوّار، 1372، ص 114؛ دهخدا. همان. ص 204.
4. آرینپور. همان. ص 113؛ دهخدا. همانجا.
5. میرانصاری. همان. 1/199.
6. همو. همان. 1/199- 206.
7. دهخدا. همان. ص 167.
مژده کمالی فرد
تلخیص نرگس نشاط