الفبا
الفبا، مجموعهاي از نشانههاي نوشتاري كه بر پاية واجهاي زباني معين نظم يافته باشد. كهنترين سند مكتوب در زبانهاي ايراني به دورة هخامنشي تعلق دارد. از اين رو، خط فارسي باستان رايج در دورة هخامنشي را بايد كهنترين خط ايراني به شمار آورد. ابننديم در الفهرست، به نقل از ابنمقفّع، به انواع گوناگون خطوطي كه در ميان ايرانيان رواج داشته با نامهايي چون دين دبيريه، ويش دبيريه، كشتج، نيمكشتج، شاه دبيريه، هام دبيريه، و نامه دبيريه اشاره كرده است.1 امروزه از ميان آنها تنها دو خط اوستا و پهلوي براي ما قابل شناسايي است. در مجموع، خطوط رايج در ايران كه در دورة باستان، ميانه، و نو، اسناد و مدارك متعلق به زبانهاي گوناگون ايراني به آنها تحرير ميشده عبارتاند از: خط فارسي باستان، عيلامي، اكدي، اوستا، پهلوي، پارتي، عبري آرامي، سرياني، يوناني، سغدي، مانوي، و فارسي نو كه مهمترين آنها فارسي باستان، اوستا، پهلوي، و فارسي نو است.
1. خط ميخي فارسي باستان. اين خط، كه همة كتيبههاي هخامنشي با آن تحرير شده، خطي هجايي است كه در مجموع 36 نشانة نوشتاري، 5 نشانة واژهنگار، و 2 نشانة جداكنندة واژهها از يكديگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته ميشود. از 36 نشانة نوشتاري، 3 نشانه به سه واكه، و 33 نشانة ديگر به هجاها اختصاص دارد.2
2. خط اوستا. اين خط كاملاً واجنگار در دورة ساسانيان براي تحرير اوستاي بازمانده و بر پاية خط پهلوي ابداع شد و از راست به چپ نوشته ميشد. اين خط در مجموع داراي 46 نشانة نوشتاري است كه از آن ميان 14 نشانه به واكهها و 32 نشانة ديگر به همخوانها اختصاص دارد.3
3. خط پهلوي. اين خط، با دو گونة پهلوي كتابي و پهلوي كتيبهاي، خطي است كه آثار بازمانده از زبان فارسي ميانة غربي جنوبي يعني زبان دورة ساسانيان، اعم از كتاب و كتيبه، به آن تحرير شده است. نوع كتابي اين خط كه در مجموع داراي 14 نشانة نوشتاري است از راست به چپ نوشته ميشود. نوع كتيبهاي آن تنها چند نشانة نوشتاري بيشتر از نوع كتابي دارد. زبور پهلوي نيز با خطي بر پاية خط پهلوي به تحرير در آمده است.4
4. خط فارسي نو. خطي است كه در حال حاضر براي نوشتار زبان فارسي به كار ميرود در واقع خطي برگرفته از خط عربي است كه با تغييرات اندكي به خدمت اين زبان درآمده است. اين خط پس از فروپاشي سلسلة ساساني جايگزين خط پهلوي شد. تغييري كه از سوي ايرانيان در اين خط داده شد افزودن چهار نشانة نوشتاري «پ، چ، ژ، گ» بود كه در خط عربي وجود نداشت. اين خط در مجموع داراي 32 نشانة نوشتاري است.
مآخذ:
1. ابننديم، محمد بن اسحق. الفهرست. به كوش رضا تجدد، تهران: مكتبة الاسدي و مكتبة الجعفري، 1350، ص15- 16.
2. Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12.
3. Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129.
4. فريدريش، يوهانس. تاريخ خطهاي جهان. ترجمة فيروز رفاهي، تهران: دنيا، 1368، ص 387.
سعید عریان
تلخیص نرگس نشاط