جایزه کتاب سال در ایران
جایزة کتاب سال در ایران، نوعی جایزه که نهادهای مختلف به افراد (حقیقی یا حقوقی) اختصاص میدهند که در باب کتاب (اعم از تألیف، ترجمه، تصحیح، نشر، یا حتی ایجاد ذوق و عادت مطالعه و جز آن) خدمتی شایسته کرده باشند. جایزة کتاب یا به اصطلاحِ قدیمتر «صلة کتاب» در جهان آغاز مشخص و معیّن ندارد. در ایران نیز آنچه در دست است اسناد و شواهدی دالّ بر اعطای صله ـ اغلب به شعرا و بعضاً به نویسندگان کتابها ـ است که غالباً امرا و حاکمان و پادشاهان آنها را اعطا میکردهاند و از دیرباز رایج بوده است. از آن جمله میتوان به صلهای نقدی به مبلغ شش تومان اشاره کرد که شاه عباس دوم مؤلف یک کتاب اعطا کرده است.1 در واقع، یگانه طرز پرداخت حقالتألیفهای ادبی، و آخرین پشتیبانی ادب پروران، در روزگارهاي کهن، اعطای صله بوده است.2 اما شکل نوین جایزة کتاب، آنگونه که در یکصد سال اخیر در جهان باب شده، در ایران نیز رواج یافته است. از جوایز معتبر کتاب در ایران میتوان موارد زیر را برشمرد (اغلب این جوایز اکنون از میان رفتهاند): جایزة بهترین کتاب سال مجلة سخن (تأسیس 1332)؛ جایزة کتابهای برگزیدة انجمن کتاب (تأسیس 1337)؛ جایزة مسابقة نمایشنامهنویسی هنرهای زیبای کشور (تأسیس 1337)؛ جایزة مسابقة ترجمة نمایشنامههای خارجی هنرهای زیبای کشور (تأسیس 1337)؛ جایزة کاروان کتاب، به ابتکار مجلة جوانان (تأسیس 1338)؛ جایزة خودنویس طلا، به ابتکار بخش ادبی مجلة راهنمای کتاب (تأسیس 1342)؛ جایزة کتاب یونسکو (تأسیس 1345)؛ جایزة نقدی شورای کتاب کودک (تأسیس 1354)؛ جایزة کتاب انجمن آثار ملی؛3 جایزة ادبی مجلة گردون؛ جایزة مؤسسة پکا؛ و جایزة ادبی روزنامهنگاران. جایزة کتاب سال جمهوری اسلامی ایران* نیز از جملة اینهاست که سالی یک بار برگزار میگردد و در حال حاضر، معتبرترین جایزة کتاب در ایران است.4 جایزة کتاب سال در ایران وابسته به حکومت است. این جایزه که نخست با عنوان «جایزة سلطنتی کتاب سال» آغاز شد، از 1332ش بنا به فرمان محمدرضا پهلوی (حک1320- 1357ش) و با هدف تشویق خادمان دانش و فرهنگ ایران رواج یافت.5 مسئول برگزاری مسابقة سلطنتی کتاب سال، بنیاد پهلوی (سابق) بود که تا قبل از 1337ش با نام سازمان املاک و مستغلات پهلوی فعالیت داشت. هر سال، از طریق وسایل ارتباط جمعی، از مصنّفان، مؤلفان، و مترجمان خواسته میشد تا، در صورت تمایل، پنج نسخه از کتاب خود را که در سال قبل به زبان فارسی و برای نخستین بار منتشر کردهاند، برای بخش فرهنگی بنیاد پهلوی ارسال کنند. کتابهای رسیده، طیّ جلسات مختلف هیئت داوران، گزیده میشد که خطوط اصلی ضوابط ارزشیابی عبارت بود از: 1) روان و درست بودن زبان نوشتاری کتاب؛ و 2) داشتن «ارزش علمی» و «آرای معتبر و جدید». در این انتخاب، تصنیف بر تألیف، و تألیف بر ترجمه رجحان داشت.6 تصنیف عبارت از اثری تحقیقی و ابتکاری بود که اقتباس از کار دیگران نباشد.7 ارزشیابی کتاب سال بر عهدة هیأتی متشکل از برخی استادان زُبدة کشور بود که به پیشنهاد شورای عالی دانشگاه، و تصویب شاه، انتخاب شده بودند.8 تعداد جوایز بهترین کتاب در رشتههای مختلف به شرح زیر بود (هر چند که در بعضی از سالها این ارقام کم یا زیاد میشده است): 1) رشتة علوم و فنون: سه جایزه؛ 2) رشتة ادبی: دو جایزه، یکی برای تحقیقات ادبی و یکی برای تألیف و تصنیف؛ 3) رشتة علوم انسانی و اجتماعی و تربیتی: دو جایزه؛ 4) ترجمه: دو جایزه، یکی برای بهترین ترجمة علمی و یکی برای بهترین ترجمة ادبی؛ و 5) کودکان و نوجوانان: دو جایزه، یکی برای بهترین تألیف و یکی برای بهترین ترجمه.9 جایزة سلطنتی کتاب سال جایزهای نقدی همراه با «فرمان شاهنشاهی» بوده. که هر سال در روز اول فروردین و در مراسم «سلام نوروز»، توسط شخص شاه اعطا میگردید. مبلغ جایزة نقدی بر حسب نوع کتاب متفاوت و عبارت بوده است از: تصنیف: یکصد هزار ریال؛ تألیف: هشتاد هزار ریال؛ و ترجمه: پنجاه هزار ریال.10 نخستین جایزه مربوط به کتابهای چاپ اول 1332 بود که در 1334 به پدیدآورندگان یازده کتاب برگزیده اهدا شد.11 اعطای این جایزه تا آخرین سال حکومت سلسلة پهلوی ادامه داشت.12
مآخذ:
1. «اجرت کاتب و صلة کتاب». راهنمای کتاب. س10، شمـ2، تیر1346، ص 185.
2. فرجی، ایرج. «جایزة کتاب سال در ایران»، داکا.
3. سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. دانشنامة کتابداری و اطلاعرسانی. تهران: فرهنگ معاصر، 1379، ص 111-114.
4. امیرفریار، فرّخ. «چند نکته دربارة نکته جایزة کتاب سال». جهان کتاب. س5، شمـ 23و 24، اسفند 1379، ص 15.
5. «بهترین کتاب سال». آشنایی با کتاب. شمـ5، تیر1353، ص 16.
6. «مراسم سلام نوروزی در پیشگاه اعلی حضرت همایونی در کاخ گلستان، تقسیم جوایز بهترین نویسندگان سال». اطلاعات. 6 فروردین 1335، [میکروفیلم].
7. سلطانی. همان. ص 112.
8. علاء، حسین. «اعلامیة دربار شاهنشاهی». اطلاعات. 2 آبان 1332. [میکروفیلم].
9. سلطانی. همانجا.
10. مصاحب، محمود. کتاب در ایران. تهران: راهنمای کتاب، 1342، ص 18، 19.
11. گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی: فهرست روز به روز وقایع سیاسی، نظامی، اقتصادی، و اجتماعی ایران.... تهران: کتابخانة پهلوی، 1355، 1/891.
12. «نظم اقتصادی کنونی جهان، عامل منفی در راه پیشرفت است». اطلاعات. 5 فروردین 1357، ص3.
ایرج فرجی