مانی
مانی (216 یا 217 – 277 م)، بنیادگذار آئین مانوی*.
وی در جایی در غرب رود دجله (از قلمرو پارتی) در خانوادهای وابسته به اشكانیان به دنیا آمد و در خردسالی به همراه پدرش پاتیك به گروهی از گنوسیان پیوست. بنا بر منابع مانوی، نخست در 12 سالگی و بار دیگر در 24 سالگی همزاد آسمانی خود را دید كه از جانب «پدر روشنی» یا پادشاه بهشت نور به او وحی رسانید و وی را به پیامبری و هدایت بشریت مأمور نمود.1 مانی پس از ابلاغ دین خود به نزدیكان و یافتن پیروانی چند، به سرزمینهای مكران، توران، قندهار و خراسان رفت و با تبلیغ دین خود برادران شاپور اول، فیروز و مهر شاه را به این آئین درآورد. سپس به دربار راه یافت و با كسب اجازه از شاپور اول، تا پایان سلطنت وی آزادانه به ترویج دین جدید پرداخت.2 با به قدرت رسیدن بهرام اول، به تحریك موبدان زرتشتی، زندانی شد و پس از 26 روز در زندان درگذشت. بعد از مرگ، پوست او را با كاه آكندند و سر او را از یكی از دروازههای گندی شاپور آویختند. این دروازه تا دوران اسلامی نیز به دروازة مانی مشهور بود.3 مهمترین آثار او عبارتاند از شابوهرگان (شاپورگان) به پهلوی ساسانی، كه آن را به شاپور اول تقدیم نمود، انجیل زنده، گنج زندگی... كه همه به زبان آرامی شرقی بودند. از این آثار تنها قطعاتی در متون یافت شده در تورفان یا در آثار نویسندگان دیگر موجود است. كفالایا به زبان قبطی، و ارژنگ یا ارتهنگ، كه در آن مهمترین جنبههای اعتقادی دین مانوی به تصویر كشیده شده بود، نیز به مانی منسوباند.4
مآخذ:
1- تقیزاده، سید حسن. مانی و دین او. تهران: چاپخانة مجلس، 1335، ص 5-7؛ وامقی، ایرج. نوشتههای مانی و مانویان. تهران: سوره، 1378، ص 24-25.
Widengren, G. Mani and Manichaeism. Tr. Ch. Kessler. London: Weidenfield & Nicolson, 1965, PP. 23-26; Asmussen, J. P. «Manichaeism», Historia Religionum. ed. C. J. Bleeker & G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. 1, PP. 586-587.
2- تقیزاده. همان. ص 8-11؛ وامقی. ص 27-30؛
Asmussen. Ibid. P. 590.
3- تقیزاده. همان. ص 11-17؛ وامقی. همان. ص 30-33.
Asmussen. Ibid. PP. 590-591; Widengren. Ibid. PP. 39-42.
4- بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 93؛ اسماعیلپور، ابوالقاسم. اسطورة آفرینش در آئین مانی. تهران: فكر روز، 1375، ص 16، 31-32؛ تقیزاده. همان. ص 20-23.
Asmussen. Ibid. PP. 584-585; Widengren. Ibid. PP. 76-83.