الابنیه عن حقائق الادویه
الابنیه عن حقائق الادویه، کهنترین کتاب فارسی موجود در داروشناسی، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی(1). همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهنترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار میآید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان (5 تا 12) تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانستهاند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی(4) این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهرهگیری مؤلف از القانون ابن سینا، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است.(1 تا 3)
در الابنیه 561 مدخل اصلی و ارجاعی به ترتیب الفبای ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) یاد شده است (به شمارش نگارنده، مقایسه شود با (6)). ابومنصور مدعی است که در الأبنیه بر خلاف پیشینیان، همه داروهای شناخته شده (بویژه داروهای هندی) را شرح داده است. در حالی که محمد بن زکریای رازی دست کم 150 سال پیش از وی در بخش داروشناسی الحاوی فی الطب که اتفاقا از مآخذ مهم الأبنیه بوده، داروهایی به مراتب بیشتر را یاد کرده است. ابومنصور همچنین سنت داروشناسی هندی را برتر از یونانی و خود را در شناخت گیاه-داروهای هندی برتر از دیگران میداند و بارها بر درستی نظر حکیمان هند و نادرستی نظر یونانیان و رومیان پای میفشرد(5) (صص 1-5). اما این دعوی نیز بیاساس است.(1و2) کاملا پیداست که ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسیار داشته، زیرا نظم معمول در اغلب آثار داروشناسی دوره اسلامی در این کتاب به چشم نمیآید و به زحمت میتوان دارویی را یافت که شرح آن کامل باشد. گذشته از این سخنان ابومنصور گاه متناقض ((5) ص50) و برخی ارجاعات درونمتنی وی نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندی و کاهوی کوهی ((5) ص33، 39) که در جای دیگری نیامدهاند.
در 1830 و 1833م رُمئو زلیگمان گزیدههایی از الابنیه را به آلمانی ترجمه و به همراه تعلیقاتی منتشر ساخت و در 1859م نیز متن فارسی را با حفظ رسم الخط و اعراب دستنویس اسدی و مقدمهای لاتین، در وین به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالی باکو)، نیز در 1892م تحقیق درباره این اثر را موضوع رساله دکترای خود قرار داد[1] و اندکی بعد آن را به آلمانی ترجمه کرد[2]. در 1329ش نیز احمد بهمنیار یک بار دیگر به چاپ این اثر همت گمارد که در 1346ش، و به همت حسین محبوبی اردکانی منتشر شد. در چاپ اخیر به نسخه دیگر الابنیه نیز توجه شده است.
مآخذ:
1- کرامتی، یونس. «بحثی درباره منابع الابنیه عن حقائق الادویه». فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.
2- همو. « بررسی منابع هدایه المتعلمین فی الطب»، مقالات و بررسیها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.
3- همو. «ابومنصور موفق بن علی هروی»، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).
4- خالقی مطلق، جلال. «اسدی طوسی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.
5- ابومنصور موفق بن علی هروی. الأبنیه عن حقائق الادویه. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.
6- Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.
7- Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.
8- Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.
9- Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.
10- Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.
11- id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.
12- Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.
[1].A. Achundow, Commentar zum Sogennanten Liber fundamentorum pharmacologie …,Dorpat, 1892.
[2]. Die pharmakologischen Grunbrätze(Liber fundamentorum pharmacologie)Des …, Baku, 1893.
یونس کرامتی