بجنورد

بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی و مرکز شهرستانی به همان نام. این شهرستان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 4 بخش، 6 شهر و 18 دهستان است.

شهرستان بجنورد، از شمال با کشور ترکمنستان، از شرق با شهرستان شیروان، از جنوب با شهرستان اسفراین، از غرب با شهرستان‌های جاجرم و «مانه و سملقان» (به مرکزیت آشخانه) همسایه است.

شهر بجنورد، با مختصات جغرافیایی ً00 َ19 ْ57 طول شرقی و ً00 َ28 ْ37 عرض شمالی و ارتفاع 1070 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل مایل به گرم، نیمه خشک، کنار یکی از ریزابه‌های رود اترک قرار دارد. شهر بجنورد در دشت نسبتاً همواری میان کوه‌های قره‌بلاغ (در شمال)، آلاداغ (در جنوب غربی) و کوه سفید بوداغ (در جنوب) واقع است. این شهر با مرز ترکمنستان (به خط مستقیم) حدود 60 کم و از راه زمینی با تهران 688 کم فاصله دارد.

در برخی منابع از بجنورد با نام‌های بوزنجرد، بیژن‌گرد و بیژن یورت یاد شده است. همچنین: «خاستگاه نخستین شهر، در محلی به نام «جر» یا «جرمگان»  یا «جرمقان» قرار گرفته بود که در حمله مغولان به خراسان، از بین رفته است، سپس شهر در مکانی به نام «بیژن یورت» یا «بیژن‌گرد» ایجاد شده، ولی به مرور زمان اهمیت خود را از دست می‌دهد.⁶» در حدودالعالم در دو جا به جرمگان اشاره شده، از جمله در قسمت «سخن اندر رودها»: «... رودیست به حدود خراسان آن را رود هِرند خوانند، از کوه طوس برود بر حدود آسَتُو [ولایتی که قوچان امروزی کرسی آن بوده است] و جرمگان برود و میانه گرگان بِبُرد و به شهر آبسکون رود و به دریای خزران افتد».⁷

و نیز در قسمت «سخن اندر ناحیت خراسان و شهرهای وی»: «جرمگان و سیبنکان، خوجان و راوینی شهرک‌هایی‌اند با کشت و برز بسیار و آبادان و اندر میان کوه و دشت نهاده و این همه از حدود نشابورست».⁸

در معجم‌البلدان نیز دوبار از بوزنجرد نام برده شده که اولی مسلماً بجنورد نیست و دوّمی نیز بعید است که بجنورد باشد: « [بوزنجرد] دیهی در یک مرحلگی همدان در سمت ساوه...»⁹ و دیگر [بوزنجرد] «دیهی از مرو در سمت بیابان است».¹⁰ به هر حال با توجه به آثار برجای مانده «شهر بجنورد دارای ارگ قدیمی و آثار خرابه‌های ابنیه کهنه بسیار است، اکثر اهالی از طوایف کردشادلو هستند، چمن کالپوش معروف در نزدیک آن واقع که محل توقف قشون یا شکارگاه بوده است، به طور کلّی این ناحیه دارای آب و هوای معتدل و برف و باران زیاد و رودخانه و چشمه‌سارهای بسیار می‌باشد...».¹¹ عمارت آیینه‌خانه، نارین قلعه، آرامگاه سلطان سیدعباس، بناهای سنگی اسپاخو، عمارت سردار مفخم، آرامگاه شهدای جنگ جهانی دوم، آب معدنی بش‌قارداش، گردشگاه بابا امان و غارهای آغچه و بیدک از جمله آثار تاریخی و دیدنی این شهر محسوب می‌شوند. با تأسیس خراسان شمالی در 1383،¹² بجنورد به عنوان مرکز این استان انتخاب شد و بدین ترتیب، این شهر وارد مرحله جدیدی از توسعه اجتماعی و اقتصادی خود گردید. احداث مراکز صنعتی و آموزشی و نیز وجود فرودگاه و راه‌های آسفالت شده اصلی،¹³ بجنورد را به صورت یکی از مراکز جذب جمعیت در شمال شرقی کشور، در آورده است؛ به گونه‌ای که جمعیت این شهر از 19253 تن در 1353 ¹⁴ به 182465 تن در 1384رسیده، یعنی در مدت نزدیک به پنجاه سال تقریباً به ده برابر افزایش یافته است.¹⁵

نیز نگاه کنید به

استان خراسان شمالی  

2.  

3.    

4.    

5.    

6.     افشار سیستانی، ایرج. پژوهش در نام شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص159.

7.    حدود العالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، کتابخانه طهوری، ص49.

8.     ‌همان. ص90.

9.     حَمَوی بغدادی، یاقوت. معجم‌البلدان. ترجمه دکتر علینقی منزوی، ج1، (بخش دوم)، تهران: معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور، 1381، ص651.

10.  همان. همان‌جا.

11.  کیهان، مسعود. جغرافیای مفصل ایران (2: سیاسی). تهران: ابن‌سینا، 1311، ص187.

12.  دفتر تقسیمات کشوری. نگاهی به سیر تقسیمات کشوری در ایران. تهران: وزارت کشور، 1383 (بروشور).

13.  سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور. اطلس جاده‌های ایران. ویرایش دوم، تهران: همشهری، ص4.

14.  مرکز آمار ایران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75- 1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص106.

15.  مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص102.