مطبوعات از آغاز تا مشروطه

مطبوعات از آغاز تا مشروطه: پیش از انتشار و رواج روزنامه در ایران تعدادی نشریة فارسی زبان در هند و سایر كشورها منتشر می‌گردید. برخی از این‌ها دو زبانه و به فارسی و انگلیسی بودند. نخستین روزنامة فارسی كه در هند شروع به انتشار كرد نام «مرآت‌الاحوال» داشت كه از 1224ق/ 1820م به وسیلة شخصی به نام «راماموهان روی» مصلح مذهبی هند در كلكته منتشر می‌شد. سپس برخی جرائد آن كشور قسمت‌هایی از مندرجات خود را به فارسی نگاشته و به چاپ می‌رساندند. از جمله روزنامة «معلم شفیق» به زبان اردو بود كه گاه سرمقاله‌های خود را به فارسی می‌نوشت. (محیط طباطبائی، ص16). در ایران اولین روزنامه به همت میرزا صالح شیرازی در 1253ق/ 1837م تأسیس شد. میرزا صالح كه باید او را پدر روزنامه‌نویسی ایران به شمار آورد و در زمرة‌ دانشجویان اعزامی عباس میرزا به انگلستان بود او در آن كشور درس خواند و با روزنامه و به قول خودش كاغذ اخبار آشنا شد. (پروین، 1/124). روزنامة میرزا صالح كه نخستین شمارة آن در 25 محرم 1253ق / 1837م در تهران منتشر شد نخست نام معینی نداشت. اما پس از آن، نام «كاغذ اخبار» بر آن نهاده شد. كاغذ اخبار در دورة محدودی به چاپ سنگی رسید. پیش از آن‌كه انتشار رسمی این جریده آغاز گردد اعلامیه‌ای در رمضان 1252ق در تهران منتشر و خبر انتشار روزنامه به اطلاع همگان رسید. (آرین‌پور، 1/235- 236؛ پروین، 1/128). میرزا صالح به زبان‌های انگلیسی و فرانسه و لاتین تسلط داشت و در روزنامة او علاوه بر اخبار داخلی، برخی خبرها مربوط به كشورهای خارجی هم به چاپ می‌رسید. چون ناصرالدین شاه به پادشاهی رسید، با آن‌كه در دو سه سال نخست پادشاهی او روزنامه‌ای در ایران منتشر نمی‌‌شد اما مردم به تدریج به خواندن روزنامه‌ها علاقه پیدا می‌كردند. برخی جرائد فارسی خارج به ایران وارد می‌شد و خود شاه هم با فراگیری زبان فرانسه به جرائد علاقة بیشتر نشان می‌داد. چنان‌كه بعدها در دربار سلطنتی رسماً منصبی به نام «روزنامه‌خوان» برقرار كرد كه این وظیفه را بیشتر اوقات اعتمادالسلطنه^* برعهده داشت. دومین روزنامة منتشره در ایران «زاهریردباهرا» [پرتو روشنایی] نام داشت كه به  زبان آسوری در اورمیه منتشر می‌شد. اولین شمارة آن در ذیحجة 1265ق/ برابر میلادی سیزده سال پس از كاغذ اخبار میرزا صالح منتشر گردید. این روزنامه ارگان هیئت آمریكائی بوستون بود و انتشار آن 69 سال به طول انجامید. (پروین، 1/135- 136). وقایع‌ اتفاقیه^* سومین روزنامة چاپ ایران است كه در سال سوم پادشاهی ناصرالدین شاه انتشار آن به طور مرتب به دستور میرزا تقی‌خان امیركبیر به طور هفتگی آغاز گردید. انتشار این نشریه با این نام ده سال به درازا كشید. شمارة نخست وقایع اتفاقیه در 5 ربیع‌الثانی 1267 منتشر شد و نام خاصی نداشت از شمارة دوم نام وقایع‌ اتفاقیه بر آن نهاده شد. نام این روزنامه پس از انتشار شمارة 470 تغییر یافت. (آرین‌پور، 1/237- 238؛ پروین، 1/136- 137). چهارمین روزنامة فارسی زبان تحت عنوان «آذربایجان» در 1275 تا 1278ق در تبریز منتشر می‌شد و نشریة معتبری بود. (آرین‌پور، 2/23). از آن پس كه علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه^* وزیر علوم شد مسئوولیت امور جرائد به او سپرده شد. صنیع‌الملك^* نقاش معروف به سبب تبحر در فن نقاشی به عنوان نقاش مطبوعات انتخاب و تصاویر او در همة شماره‌ها به چاپ می‌رسید. اداره‌ای هم در 1280 به نام ادارة مطبوعات دولتی در وزارت علوم تشكیل و صنیع‌الملك سرپرست آن گردید. به تدریج بر تعداد روزنامه‌ها افزوده می‌شد در ربیع‌‌الاول 1283 ناصرالدین شاه فرمان داد تا چهار نشریة ماهانة دیگر به نام‌های روزنامة دولتیِ،^* مصور، روزنامة دولتی بدون تصویر، روزنامة ملتی و روزنامة علمی انتشار یابد (← روزنامة دولتی، روزنامة دولت علیة ایران، روزنامة علمیة دولت علیة ایران) . (پروین، 1/141). پس از صنیع‌الملك،^* محمدحسن خان اعتمادالسلطنه رئیس ادارة انطباعات شد در این زمان مطالب زیادی از نشریات فرانسوی ترجمه و در روزنامه‌های ایران به چاپ می‌رسید. (آرین‌پور، 1/241) تیراژ روزنامه‌ها بیشتر در تهران به فروش می‌رسید اما هر شهر و ولایتی سهمیه‌ای كه با پست به آن‌جا فرستاده می‌شد به خصوص حكام ولایات موظف به خرید برخی نشریات بودند. مطالب روزنامه‌ها در عصر ناصرالدین شاه، بیشتر جنبة دولتی و رسمی داشت. این نشریات همه به هزینة دولت چاپ می‌شدند، از این رو از درج نوشته‌ها و مطالب انتقادی خودداری می‌كردند. اما ترجمة مطالبی كه از فرانسه به فارسی به چاپ می‌رسید نقش مؤثری در روشنگری افكار عامه داشتند. با آگاهی ناصرالدین شاه از تأثیر روزنامه‌ها، سخت‌گیری او نسبت به ورود روزنامه‌های فارسی زبان خارج كشور آغاز شد. بیش از همه نسبت به قانون ملكم‌خان حساسیت وجود داشت. ادارة دارالطباعه به تدریج وسعت گرفت و سپس به وزارت انطباعات تغییر نام داد و محمدحسن خان اعتمادالسلطنه مسئوول آن شد. حتی شخص شاه برخی مطالب را از نظر گذرانده و دستور حذف آن‌ها را می‌داد. (پروین، 1/181، آرین‌پور، 1/241). در زمان ناصرالدین شاه چند تن از روزنامه‌نگاران برجستة ایران كه فضای كشور را برای ادامة كار مناسب ندیدند به كشورهای دیگر رفتند. از جمله باید به مدیر روزنامة اختر^* اشاره كرد كه در استانبول این نشریه را منتشر می‌كرد. (ذاكرحسین، ص41- 42) یا روزنامة قانون^* كه پس از قطع روابط ملكم با دربار ایران و سكونت او در انگلستان در آن كشور به زبان فارسی به چاپ می‌رسید و در شمار جرائد بسیار متنفذ آن زمان بود. (ذاكرحسین، ص44). همچنین ایجاد روزنامة حبل‌المتین^* در كلكته در 1311ق كه انتشار آن مدت 37 سال متوالی ادامه پیدا كرد گام مؤثری در بیداری ایرانیان داشت. (آرین‌پور، 1/202). به این ترتیب دوران تاریخی انتشار روزنامه قبل از مشروطه را می‌توان به سه دوره تقسیم كرد: عصر محمدشاهی، عصر ناصری و عصر مظفری، در عصر محمدشاهی فقط روزنامة كاغذ اخبار به چاپ می‌رسید، شروع عصر ناصری با انتشار وقایع اتفاقیه همراه است. پس از آن معروف‌ترین روزنامة این عصر عبارتند از: دولت علیة ایران،^* علمیة دولت علیة ایران،^* ملت سنیة ایران،^* ملتی ایران،^* وقایع‌عدلیه، مریخ، علمی، اختر، فرهنگ، اطلاع، دانش، اردوی همایون و حبل‌المتین (محیط طباطبایی، ص88). در عصر مظفری [از 1314 تا 1324] غیر از نشریات فوق، حبل‌المتین و ده‌ها روزنامة دیگر از قبیل تربیت^* و ادب^* در تهران و تبریز و مشهد منتشر می‌شدند. درین زمان انجمنی به نام انجمن معارف تشكیل شد كه اعضای آن را نویسندگان معروف تشكیل می‌دادند. در این دوره تا پیش از صدور فرمان مشروطه جمعاً سی و یك عنوان نشریه به زبان فارسی انتشار می‌یافت. كه 11 عنوان آن تخصصی بود. یكی از نشریات این زمان فلاحت مظفری در زمرة نشریات تخصصی مفید این دوره بود. (پروین، 2/396- 397). روزنامة غیر دولتی معروف این دوره تربیت بود كه به سردبیری محمدحسین ذكاء الملك فروغی از رجب 1314ق چاپ آن آغاز شد این نشریة هفتگی مدتی كوتاه به صورت روزانه انتشار یافت و سپس هفتگی شد. (پروین، 2/400-401). اگر مطبوعات عصر مظفری را كلّاً مورد مقایسه قرار دهیم روزنامه تربیت و ادب در ایران و روزنامة پرورش در مصر در مقام اول از حیث شایستگی و برازندگی قرار دارند. با این تفاوت كه پرورش به حكم انتشار در محیط آزادتر و نگاشتن مقالات به قلم نویسندگان پر شورتر جالب‌تر بود. (محیط طباطبایی، ص22، آرین‌پور، 1/244/245). با این همه و به رغم آزادی‌های متداول در عصر مظفری، پیشرفت مطبوعات در این عصر به كندی صورت می‌گرفت. جدایی روزنامه‌ها و مندرجات آن از زندگانی مردم و وابستگی كلی به دستگاه دیوان و به خصوص شاهان قاجار و اختصاص بیشتر مطالب به ستایش و یا گزارش امور شخصی شاه، مجالی برای نویسندگان مطالب سیاسی و اجتماعی باقی نمی‌گذاشت. به این ترتیب تغییرات بسیار جزئی در امر روزنامه‌نگاری در سال‌های فوق صورت گرفت. با وقوع انقلاب مشروطه و انحلال وزارت انطباعات، مطبوعات جدیدی پا به عرصة وجود گذاشتند كه تغییرات عمده‌ای را در دگرگونی افكار طبقات مردم موجب گردیدند.

مآخذ:

آرین‌پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: زوار، 1375، ج1/234- 252؛ ج2/21-28، 223- 225؛ پروین، دكتر ناصرالدین. تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1377، ج1/ 122- 243، ج2/396- 401؛ ذاكرحسین، عبدالرحیم. مطبوعات سیاسی ایران در عصر مشروطیت. تهران: دانشگاه تهران، 1368، صفحات مختلف مندرج در مقاله؛ محیط طباطبائی، سیدمحمد. تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران. تهران: انتشارات بعثت، 1362.

ربابه افلاکی