آفرینش(دردین زرتشت)

آفرينش (در دين زرتشتي)، فرآيند پيدايش كائنات در دورة دوازده هزار سالة هستي مطابق دين مزدايي.

در دين زرتشتي / مزدايي، هستي، از ابتدا تا حدوث آخرالزمان در محدودة زماني دوازده هزار ساله‌اي حركت مي‌كند، و اين دوازده هزار سال به چهار دورة سه هزار ساله تقسيم مي‌شود،¹ يعني يك سال كيهاني.

در متون پهلوي، در آغاز، اهورا مزدا (سرور دانا) در روشني بي پايان و در بالا و اهريمن نادان در تاريكي بي پايان و در پايين هستي جاي داشتند و ميان آن‌ها خلأ بود. اهريمن به بالا آمد، روشني را ديد و آن را از خود برتر يافت، پس به جهان تاريكي رفت و ديوان را آفريد تا به قلمرو نوراني خداوند حمله آورد. اهورا مزدا به او پيشنهاد سازش و انجام نبرد در نه هزار سال بعد را داد و اهريمن كه از آينده ناآگاه بود، آن را پذيرفت. سپس اهورا مزدا دست به كار آفرينش زد.² او جهان را در دو مرحله آفريد: نخست حالت مينوي و آن گاه بدان هستي مادي بخشيد (گيتي) و با اين كار آفرينش كامل و عرصه براي نبرد با بدي و از بين بردن آن فراهم شد.³

او ابتدا امشاسپندان را آفريد كه جلوه‌هاي خود اويند⁴ و سپس ايزدان را به وجود آورد كه قواي مقابل ديوان‌اند.⁵ در اوستاي متأخر آمده كه پس از ايزدان، از روشني بي كران آتش، از آتش باد، از باد آب، از آب زمين و همة هستي مادي آفريده شد.⁶  

ترتيب آفرينش گيتي در سه هزارة دوم بدين قرار است: آسمان، آب، زمين، گياه، جانور و انسان.

در بندهش آمده كه اورمزد آسمان را در 40 روز، آب را در 55 روز، زمين را در 70 روز، گيا ه را در 25 روز و گوسفند را در 75 روز و انسان را در 70 روز آفريد و پس از هر يك از اين آفرينش‌ها 5 روز درنگ كرد.⁷

همچنين، وي گاو «ايوداد» يا «ايوَكْداد»[1]، يعني يكتا آفريد، و انسان نخستين يا گيومرث، به معناي زندة ميرا، را كه نمونة انسان كامل است، خلق كرد.⁸ اين آفريدگان گيتي در اين مدت 3 هزار سال بي حركت و فعاليت بر جاي ماندند.⁹

در ابتداي سه هزارة سوم اهريمن، به آفريده‌هاي مزدا حمله برد، آب را به زهر جانوارن موذي آميخت؛ زمين را شكاند و لرزاند و كوه ايجاد شد؛ زمين به 6 قسمت شد؛ به گياه حمله كرد؛ همچنين به گاو حمله كرد و چون او مرد، از اندام‌هايش غلات و گياهان شفابخش از زمين روئيدند. به علاوه، نطفة او به ماه رفت و پالوده شد و انواع گوناگون حيوانات مفيد از آن ايجاد شدند. گيومرث نيز پس از سپري كردن زمان تعيين شده، با حمله ديومرگ مرد و به پهلوي چپ افتاد، نطفة او با روشني خورشيد پاك شد و بشر از آن به وجود آمد. ابتدا مشي و مشيانه به صورت دو شاخة ريواس در هم پيچيده از زمين روييدند و آن‌گاه تبديل به پيكر آدمي شدند. از ايشان 6 پسر و دختر زاده شدند و تمام نسل بشر از ايشان به‌وجود آمد.¹⁰

مآخذ:

1. كريستن‌سن، آرتور. نخستين انسان و نخستين شهريار. ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلي، تهران: نشر نو، 1364، ص 26؛ Encyclopaedia Iranica. Vol. VI, P. 303.
2. گزيده‌هاي زادسپرم. ترجمة محمدتقي راشد محصل، تهران: 1366، ص 1 و2؛ Enc. Iranica, ibid.
3. بويس، مري. زرتشتيان، باورها و آداب ديني آن‌ها. ترجمة عسكر بهرامي، تهران: ققنوس، 1381، ص 49؛ موله، م. ايران باستان. ترجمة ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356، ص100 و 101؛ نيز: Boyce, M. Zoroastrians, Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 25.
4. آموزگار، ژاله. تاريخ اساطيري ايران. تهران: سمت، 1374، ص 15-17.
5. همان. ص 17-33.
6. بهار، مهرداد. اديان آسيايي. تهران: چشمه، 1375، ص 45.
7. بندهش. ترجمة مهرداد بهار، تهران: توس، 1369، ص 41-42؛ گزيده‌هاي زادسپرم. ص 3؛ Duchesne - Guillemin, J., Religion of Ancient Iran. Bombay: 1973, PP. 212-213.
8. آموزگار. همان. ص 41؛ اسماعيل‌پور، ابوالقاسم. اسطورة بيان نمادين. تهران: سروش، 1377، ص 94؛ كريستن سن. همان. ص 28.
9. كريستن سن. همان. ص 26.
10. بندهش. ص 51-67؛ روايت پهلوي. ترجمة مهشيد ميرفخرائي، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي،  1367، ص 56؛ كريستن سن. همان. ص 27 به بعد؛ Enc. Iranica, Vol. VI, PP. 303-304.
11. هينلز، جان. شناخت اساطير ايران. ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلي، تهران: 1368، ص 91-92؛ Hinnells, J. R. Persian Mythology. London: Hamlyan, 1975, P. 56 ff. [1]. Ēvakdād

ندا اخوان اقدم